วัดพระพุทธฉาย

ตำนานเล่าว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมาโปรดนายฆาฏกะพรานป่าที่เขาลูกนี้จนบรรลุอรหันต์ เมื่อนายพรานทูลขอสิ่งระลึก พระองค์จึงประทานเงาไว้บนผาหิน ชาวพุทธจึงถือว่ารอยพระพุทธฉายเป็นปูชนียสถานที่พระพุทธเจ้าประทานไว้เอง

ตามประวัติ เชื่อว่าพบรอยพระพุทธฉายในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ราวปี 2153–2171 หลังพบรอยพระพุทธบาทที่สระบุรี ต่อมาสมเด็จพระเจ้าเสือทรงสร้างมณฑป และพงศาวดารบันทึกการเสด็จนมัสการ "พระปัถวี" ราวปี 2252 ส่วนพระเจ้าเอกทัศเสด็จราวต้นปี 2308 คำให้การขุนหลวงหาวัดบันทึกว่า "พระปัถวีเปนพระบรมพุทธฉาย อยู่ในเงื้อมเขาน้อยยางกรง" ในแขวงเมืองสระบุรี

ปี 2401 อองรี มูโอต์ นักสำรวจชาวฝรั่งเศสมาเยือนและบันทึกว่ามีผู้แสวงบุญชาวลาวมาไหว้ ตั้งแต่รัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 9 มีเจ้านายเสด็จมาราว 12 พระองค์ หลายพระองค์จารึกพระนามและพระปรมาภิไธยย่อไว้บนหน้าผาใกล้รอยพระพุทธฉาย ใกล้กันยังมีภาพเขียนสีแดงยุคก่อนประวัติศาสตร์ รูปสัตว์คล้ายกวางและรูปคน

ปี 2491 พระครูพุทธฉายาภิบาล (นาค ปานรัตน์) มาเป็นเจ้าอาวาสและบูรณะวัด เดือนกรกฎาคม 2537 กรมศิลปากรบูรณะมณฑปบนยอดเขา แล้วพบรอยพระพุทธบาทเบื้องขวายาวราว 2.5 เมตร มีธรรมจักรตรงกลาง ใต้พื้นปูนเก่า ปัจจุบันครอบกระจกไว้ ขึ้นไปทางบันไดนาคราว 500 กว่าขั้น บนเขายังมีลานพระโมคคัลลานะซึ่งเป็นจุดชมวิวเมืองสระบุรี

วัดมีประเพณีตักบาตรเทโวและโยนข้าวต้มลูกโยนในวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 หลังออกพรรษา จำลองเหตุการณ์ที่ผู้คนโยนข้าวต้มใส่บาตรพระพุทธเจ้าเมื่อเสด็จลงจากดาวดึงส์ ปี 2565 มีผู้รำวงสระบุรีกว่า 2,000 คน และปี 2568 จัดวันที่ 7–8 ตุลาคม ปี 2569 วันออกพรรษาตรงกับ 26 ตุลาคม งานจึงน่าจะจัดราว 26–27 ตุลาคม แต่ยังไม่พบประกาศ ส่วนช่วงมาฆบูชามีงานแสงเทียนแห่งศรัทธา น้อมถวายผ้าพระพุทธฉาย

เดือนกรกฎาคม 2568 เจ้าอาวาสลาสิกขาจากกรณีข่าวอื้อฉาวที่มีพระหลายวัดเกี่ยวข้อง และมีการแต่งตั้งผู้รักษาการเจ้าอาวาส ก่อนหน้านั้นไม่นาน วันที่ 23 มีนาคม 2568 วัดได้รับพระราชทานยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรวิหาร วัดยังเปิดและจัดงานประเพณีตามปกติ ผู้มาเยือนควรระวังลิงจำนวนมากและรังผึ้งบนหน้าผา