วัดพระบรมธาตุนครชุม

ศิลาจารึกนครชุม (หลักที่ 3) บันทึกว่าปี 1900 ศักราช 1279 ปีระกา ซึ่งงานวิชาการเทียบเป็นวันที่ 23 มิถุนายน ค.ศ. 1357 พระยาลิไทแห่งสุโขทัยประดิษฐานพระศรีรัตนมหาธาตุและปลูกพระศรีมหาโพธิ์จากลังกาที่นครชุม และระบุว่าผู้ใดไหว้นบบูชาพระมหาธาตุและพระศรีมหาโพธิ์นี้จะได้บุญ ข้อความนี้คือที่มาของประเพณีนบพระ เดิมเจดีย์เป็นทรงดอกบัวตูมแบบสุโขทัย ภายหลังมีเจดีย์ทรงระฆังเพิ่มบนฐานเดียวกันอีกสององค์

ราวปี 2127 วัดถูกทิ้งร้างจากน้ำปิงกัดเซาะและสงคราม ราว 300 ปีต่อมา ปี 2392 สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) มากำแพงเพชรและอ่านจารึกที่วัดเสด็จ พระยากำแพงเพชร (น้อย) จึงให้ค้นหาและแผ้วถางจนพบเจดีย์ร้างสามองค์พร้อมพระบรมธาตุ และบูรณะขึ้นใหม่

ปี 2414 แซภอ พ่อค้าไม้สักชาวกะเหรี่ยงในบังคับอังกฤษ ซึ่งได้รับสมญาว่าพญาตะก่า อันเป็นคำยกย่องแบบพม่าสำหรับผู้สร้างเจดีย์ ไม่ใช่ชื่อบุคคล ขออนุญาตสร้างเจดีย์ใหม่ครอบองค์เดิม แต่ถึงแก่กรรมปี 2418 งานจึงหยุด ต่อมาพะโป้ น้องชาย ชาวกะเหรี่ยงในบังคับอังกฤษที่มีภรรยาชาวไทยชื่อทองย้อย กลับมาสร้างต่อในปี 2447–2448 ด้วยทุนราว 15,500 บาท ซื้อฉัตรจากย่างกุ้งราคา 1,700 บาท และยกยอดฉัตรเมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม 2449 ฉลองสามวัน

ภายในเจดีย์องค์กลางเดิมพบพระบรมสารีริกธาตุ 9 องค์ บรรจุในผอบเงินรูปเรือและโกศทองคำ แล้วอัญเชิญมาบรรจุในเจดีย์ใหม่ เจดีย์ทองทรงมอญ-พม่าที่มียอดฉัตรแบบพม่านี้มักถูกเปรียบกับเจดีย์ชเวดากอง และเป็นที่ศรัทธาของชาวกะเหรี่ยงในกำแพงเพชร ด้านหลังมีต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่เชื่อกันว่าสืบจากต้นที่พระยาลิไทปลูก

ราวสามเดือนหลังยกฉัตร วันที่ 25 สิงหาคม 2449 รัชกาลที่ 5 เสด็จบ้านพะโป้ เสวยพระกระยาหารกลางวันบนหาดทรายในคลองสวนหมาก และทรงฉายภาพเจดีย์ที่เพิ่งสร้างเสร็จ และช่วงปี 2449–2450 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เสด็จผ่านในการเที่ยวเมืองพระร่วง และทรงเห็นว่านครชุมคือเมืองชากังราว ซึ่งนักวิชาการยังถกเถียงกันอยู่ ข้อมูลท้องถิ่นระบุว่าวันที่ 28 พฤศจิกายน 2456 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ให้อัญเชิญพระพุทธรูปมาประดิษฐานในอุโบสถที่ยังว่าง วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อ 2 กันยายน 2497 และยกเป็นพระอารามหลวงชั้นตรีเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2509 นวนิยายทุ่งมหาราชของมาลัย ชูพินิจ ชาวกำแพงเพชร ก็กล่าวถึงนครชุม

ในวัดยังมีลานธรรมจักรศิลาขนาดใหญ่ 24 ซี่กับกวางคู่ ล้อมด้วยเสาธรรมจักรเล็ก 24 ต้น วิหารพระนอน อุโบสถ ลานพญาลิไทและอนุสาวรีย์พญาลิไท และศูนย์วัฒนธรรมนครชุมหรือหอคัมภีร์โบราณ ซึ่งเป็นอาคารไม้สักจัดแสดงโบราณวัตถุ

ประเพณีนบพระ-เล่นเพลงที่จังหวัดฟื้นฟูขึ้นตั้งแต่ปี 2526 จัดช่วงมาฆบูชา มีขบวนจำลองพระยาลิไทพร้อมช้างมานมัสการพระบรมธาตุ เวียนเทียน การประกวดเพลงพื้นบ้าน ขบวนข้ามแม่น้ำปิง และแสงเสียงที่อุทยานประวัติศาสตร์ ปี 2569 จัดระหว่าง 27 กุมภาพันธ์–8 มีนาคม พิธีเปิดวันมาฆบูชา 3 มีนาคม มีช้าง 18 เชือก ส่วนลอยกระทงของจังหวัดจัดที่สิริจิตอุทยานริมปิงฝั่งตรงข้าม ปี 2568 ใช้ชื่อสายธารา นครชากังราว 1–5 พฤศจิกายน

เปิดให้นมัสการช่วงกลางวัน ราว 08:00–17:00 น. ข้ามสะพานแม่น้ำปิงจากตัวเมืองราว 2–3 กิโลเมตร หรือนั่งสามล้อจากสถานีขนส่งไม่ไกล ลานโล่งกลางวันร้อนมากและพื้นร้อนเมื่อถอดรองเท้า แต่งกายสุภาพ เดินเวียนขวารอบเจดีย์ แสงบ่ายแก่บนเจดีย์ทองสวยที่สุด