วัดป่ามหาเจดีย์แก้ว (วัดล้านขวด)

วัดตั้งอยู่ในอำเภอที่ค่อนข้างใหม่ วิกิพีเดียเล่าว่าพื้นที่ขุนหาญเดิมเป็นส่วนหนึ่งของอำเภอขุขันธ์และกันทรลักษ์ เมื่อตั้งกิ่งอำเภอเมื่อวันที่ 21 มิถุนายน 2498 ที่ว่าการอยู่ในตำบลสิ ใกล้หนองสิ ตอนแรกคิดจะใช้ชื่อ "สิ" แต่ฟังไม่เสนาะนัก จึงไปเอาชื่อ "บ้านขุนหาญ" ชุมชนเก่าแก่ตั้งแต่ต้นรัตนโกสินทร์มาตั้งเป็นชื่อ ทั้งที่ไม่ได้อยู่ในตำบลขุนหาญ กิ่งอำเภอได้ยกฐานะเป็นอำเภอเมื่อ 22 กรกฎาคม 2501 ส่วนตำบลโนนสูงที่วัดตั้งอยู่แยกออกจากตำบลบักดอง สิ และกันทรอม เมื่อ 26 ตุลาคม 2514

จุดเริ่มต้นของวัดมาจากพระครูวิเวกธรรมาจารย์ ที่ชาวบ้านเรียกว่า "หลวงปู่หลอด" (บางแหล่งสะกดว่า "หลวงปู่ลอด") ซึ่งเดินธุดงค์มาปักกลดอยู่ในป่าช้าหนองใหญ่ อันเป็นที่ตั้งของวัดในปัจจุบัน ระหว่างที่ท่านพักอยู่ มีญาติโยมและชาวบ้านมาปฏิบัติธรรมกับท่านอยู่เสมอ ท่านจึงคิดสร้างวัดขึ้นในป่าช้าแห่งนี้ วิกิพีเดียภาษาไทยระบุปีสร้างวัดว่า พ.ศ. 2527

บริเวณป่าช้าเต็มไปด้วยขวดที่คนทิ้งไว้ หลวงปู่เห็นว่าขวดมีสีสันสวยงาม น่าจะนำมาตกแต่งอาคารได้ อพท. และผู้จัดการออนไลน์ (2562) ระบุว่าการใช้ขวดยังช่วยประหยัดค่าสีและค่ากระเบื้องด้วย ท่านจึงรวบรวมขวดจากหมู่บ้านรอบวัดและหมู่บ้านใกล้เคียงมาสร้างกุฏิหลังแรก เมื่อวัดเริ่มเป็นที่รู้จัก ผู้คนจากหลายจังหวัดก็หอบขวดมาบริจาค อาคารหลังอื่นจึงทยอยตามมา

สื่อต่างประเทศเล่าเรื่องเดียวกันในมุมต่างกัน วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าพระเริ่มเก็บขวดใน ค.ศ. 1984 (พ.ศ. 2527) และใช้เวลาสร้างโบสถ์หลัก 2 ปี ขณะที่วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าสิมน้ำใช้เวลาสร้าง 1 ปี SPACES Archives และ Atlas Obscura เล่าว่าพระเริ่มขอให้ชาวบ้านนำขวดเปล่ามาให้เพราะเบื่อกับขวดที่ทิ้งเกลื่อนชนบท ส่วน Buddhistdoor ระบุว่าราวปลายทศวรรษ 1990 พระจึงสะสมขวดได้มากพอจะใช้เป็นวัสดุก่อสร้างจริงจัง The Nation (2560) ระบุว่าอาคารหลังแรกที่ประดับขวดสร้างขึ้นในปี 1984

แหล่งต่างประเทศให้รายละเอียดเสริมเรื่องจังหวะการสร้าง Futility Closet ระบุว่าโบสถ์หลักสร้างเสร็จใน ค.ศ. 1986 (พ.ศ. 2529) ซึ่งสอดคล้องกับที่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษบอกว่าใช้เวลาสร้าง 2 ปี วิกิพีเดียภาษาอังกฤษยังระบุว่าหลังพระเริ่มเก็บขวดมาใช้เป็นวัสดุก่อสร้าง หน่วยงานท้องถิ่นก็ส่งขวดมาสมทบด้วย การสร้างวัดจึงกลายเป็นงานของทั้งชุมชน ไม่ใช่เฉพาะพระในวัด

คำพูดของเจ้าอาวาสที่ถูกอ้างถึงบ่อยที่สุดมาจากสำนักข่าวรอยเตอร์ SPACES Archives และ Gadling อ้างเจ้าอาวาสที่สื่อต่างประเทศสะกดชื่อว่า "San Kataboonyo" ว่า "ยิ่งได้ขวดมาก เราก็ยิ่งสร้างอาคารได้มาก" ซึ่งสะท้อนว่าวัดไม่มีแผนจะหยุดสร้าง ตราบใดที่ยังมีขวดเข้ามา

วิธีสร้างคือหล่อโครงคอนกรีตก่อน แล้วอัดขวดเข้าไปในผนัง เสา ซุ้ม และทางเดิน ทั้งขวดทั้งใบและเฉพาะก้นขวด ขวดที่ใช้มากที่สุดคือขวดเบียร์สีเขียวและสีน้ำตาล แหล่งต่างประเทศระบุยี่ห้อต่างกัน ทั้งไฮเนเก้น ช้าง สิงห์ ลีโอ และขวดเครื่องดื่มชูกำลัง ส่วนฝาขวดถูกนำมาปะติดเป็นภาพโมเสก เช่น ภาพพระพุทธเจ้า เทพ และภาพพุทธประวัติ SPACES Archives ชี้ว่าพระจัดสีและตำแหน่งขวดให้เข้ากับสุนทรียะของท้องถิ่น และอาคารยังคงรูปแบบพื้นถิ่น ทั้งหลังคาซ้อนสูงและเรือนใต้ถุนสูง

ทำไมต้องเป็นขวด Ethical Traveler (2552) และ Futility Closet อ้างคำอธิบายของพระว่า แก้วให้แสงสว่างดี ทำความสะอาดง่าย และสีไม่ซีดจาง ต่างจากสีทาหรือกระเบื้องที่ต้องซ่อมบ่อย Ethical Traveler ยังเรียกที่นี่ว่าเป็นวัดแห่งเดียวในไทยที่สร้างจากขวดเบียร์รีไซเคิลทั้งหมด ส่วนนิตยสาร Glass International ของวงการอุตสาหกรรมแก้ว (2563) ก็ลงเรื่องวัดนี้ และระบุว่าวัดยังต้องการขวดเพิ่ม เพื่อสร้างอาคารต่อและส่งเสริมวิถีชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมในชุมชน ตัวเลขขวดในแต่ละแหล่งไม่ตรงกันนัก บางแหล่งว่ากว่า 1 ล้านใบ บางแหล่งว่ากว่า 1.5 ล้านใบ

อาคารเด่นคือ "สิมกลางน้ำ" ผู้จัดการออนไลน์บรรยายว่าเป็นอาคารผังกากบาทกลางสระ ประดับขวดสีเขียวและน้ำตาลทั้งหลังคา เสา ผนังใน ผนังนอก และพื้น ผนังด้านข้างมีหน้าต่างกระจกใสที่มีพระพุทธรูปด้านละ 3 องค์ The Nation ระบุว่าศาลากลางน้ำนี้ใช้ขวดเกือบ 100,000 ใบ พระประธานเป็นพระพุทธรูปหยกขาว ซึ่งผู้จัดการออนไลน์ระบุว่านำเข้าจากพม่าและแกะสลักโดยช่างที่แม่สาย ส่วนวิกิพีเดียระบุว่าด้านหลังพระประธานประดับด้วยฝาจีบของเครื่องดื่มหลากสี

นอกจากสิมกลางน้ำ ยังมีศาลาอเนกประสงค์ข้างสิมที่ประดิษฐานพระนอนองค์ใหญ่ซึ่งจีวรทำจากขวดสีน้ำตาล ศาลาฐานสโมสรมหาเจดีย์แก้วสองชั้นที่มีบันไดขึ้นสู่เจดีย์ทรงกลมบนฐานสี่เหลี่ยม เมรุเผาศพทางทิศใต้ของโบสถ์ หอระฆัง กุฏิ ซุ้มประตู ลานจอดรถ และห้องน้ำ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าใน ค.ศ. 2009 (พ.ศ. 2552) มีอาคารที่สร้างแบบนี้แล้วราว 20 หลัง รวมถึงหอถังน้ำของชุมชนและกุฏิใต้ถุนสูงของพระ

วัดล้านขวดได้รับความสนใจในฐานะตัวอย่างสถาปัตยกรรมรีไซเคิล วิกิพีเดียภาษาอังกฤษอ้าง China Daily ที่เขียนว่าวัดไทยแห่งนี้ "พบวิธีที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมในการใช้ขวดที่ถูกทิ้งเพื่อไปสู่นิพพาน" และระบุว่าใน ค.ศ. 2015 (พ.ศ. 2558) เว็บไซต์ท่องเที่ยว When on Earth จัดให้เป็นหนึ่งในสิบตัวอย่างชั้นนำของสถาปัตยกรรมยั่งยืน SPACES Archives ซึ่งบันทึกงานศิลปะและสถาปัตยกรรมนอกขนบทั่วโลก ก็บรรจุวัดนี้ไว้ในคอลเลกชันตั้งแต่ ค.ศ. 2015

แนวคิดของหลวงปู่หลอดยังส่งต่อไปยังวัดอื่น ในศรีสะเกษเองมีวัดป่าหนองดวน บ้านหนองดวน ตำบลหนองห้าง อำเภออุทุมพรพิสัย ที่ชาวบ้านเรียกว่า "วัดล้านขวด 2" เดลินิวส์ (2566) รายงานว่าพระและชาวบ้านช่วยกันสร้างมาตั้งแต่ พ.ศ. 2541 และเจ้าอาวาสรูปก่อนวางขวดเป็นปริศนาธรรม ขวดคว่ำหมายถึงคนที่ยังไม่มีศีลและสอนยาก ขวดเอียงหมายถึงคนที่พร้อมรับธรรม ส่วนขวดหงายหมายถึงการบรรลุธรรม ไกลออกไปที่จันทบุรี สำนักสงฆ์ปฏิบัติธรรมตรอกโสนก็ใช้ขวดเครื่องดื่มชูกำลังกว่า 41,498 ขวดประดับอาคาร (ผู้จัดการออนไลน์ 2555)

เรื่องนี้มีเงาสะท้อนจากอีกซีกโลก วิกิพีเดียภาษาอังกฤษเล่าว่าใน ค.ศ. 1960 อัลเฟรด ไฮเนเก้น ไปเยือนเกาะกือราเซาในทะเลแคริบเบียน เห็นขวดเบียร์เกลื่อนชายหาด จึงอยากได้ "อิฐที่ใส่เบียร์ได้" และให้สถาปนิกชาวดัตช์ จอห์น ฮาบราเคน ออกแบบขวด WOBO (World Bottle) ซึ่งผลิตทดลองราว 60,000–100,000 ใบใน ค.ศ. 1963 แต่ไม่เคยผลิตจริง วิกิพีเดียหน้าวัดล้านขวดจึงตั้งข้อสังเกตว่าสิ่งที่บริษัทเบียร์ทำไม่สำเร็จ พระในศรีสะเกษกลับทำได้ด้วยขวดธรรมดา

วัดยังสร้างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน SPACES Archives (2558) ระบุว่าขณะนั้นกำลังสร้างพระพุทธรูปสูงกว่า 15 ฟุต และโครงการอื่นอีก วัดเปิดให้เข้าชมฟรี ผู้มาเยือนเข้าชมอาคารหรือสวดมนต์ได้ และยังนิยมนำขวดเปล่าติดมือมาร่วมบุญตามธรรมเนียมที่เริ่มตั้งแต่สมัยหลวงปู่