วัดเจดีย์ (ไอ้ไข่)

ในวัดมีซากอิฐและเจดีย์โบราณที่เชื่อกันว่ามีอายุกว่า 1,000 ปี และเป็นที่มาของชื่อวัด แต่ยังไม่มีหลักฐานระบุปีสร้างที่แน่ชัด วัดเคยรกร้างไปนาน จนกระทั่งมีการบูรณะอย่างจริงจังราว พ.ศ. 2500 และมีพระเข้ามาจำพรรษา

งานวิจัยของศศิพิมพ์ อิสระวัฒนา และสุชิตา มานะจิตต์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ (2565) ซึ่งเทียบภาพถ่ายทางอากาศตั้งแต่ปี 2518 ถึง 2562 แบ่งพัฒนาการของวัด (บ้านโพธิ์เสด็จ 103 หมู่ 7) เป็นสามช่วง ช่วงแรก พ.ศ. 2500–2517 เป็นที่พักสงฆ์และเคยเป็นวัดร้าง ช่วงที่สอง พ.ศ. 2517–2542 ได้รับยกฐานะจากที่พักสงฆ์เป็นวัด และช่วงที่สาม พ.ศ. 2542–2563 อยู่ภายใต้การพัฒนาของพระอธิการอภิชิต พุทธสโร (พระอาจารย์แว่น) พื้นที่วัดเพิ่มจากราว 9 ไร่ในช่วงแรก เป็นราว 40 ไร่ในปี 2558 และราว 200 ไร่ในปัจจุบัน หรือราว 22 เท่า และในปี 2560 มีการปรับที่ดินราว 20 ไร่ทำลานจอดรถ (ไทยพีบีเอสระบุพื้นที่เดิมราว 6 ไร่)

ตำนานไอ้ไข่มีหลายฉบับ ฉบับที่แพร่หลายเล่าว่าหลวงปู่ทวดธุดงค์มาพักที่วัดร้างแห่งนี้ พร้อมเด็กลูกศิษย์อายุราว 9–10 ขวบ แล้วให้เด็กคนนั้นเฝ้ารักษาทรัพย์สมบัติของวัด อีกฉบับเล่าว่าเด็กติดตามหลวงปู่ทวดจากสงขลาจะไปอยุธยา แต่ถูกให้อยู่เฝ้าวัด จนจมน้ำเสียชีวิตในสระของวัด และวิญญาณยังเฝ้าวัดต่อมา ส่วนอีกฉบับว่าเป็นลูกชาวบ้านที่จมน้ำตาย สื่อแต่ละแห่งระบุอายุตำนานต่างกัน ตั้งแต่ราว 250 ปี (National Geographic) ถึงราว 300 ปี (กรุงเทพธุรกิจ) ความเชื่อยุคแรกของชาวบ้านคือบนบานไอ้ไข่ให้ช่วยตามวัวที่หาย ก่อนจะขยายมาเป็นการขอโชคลาภและการค้าขาย

รูปไอ้ไข่ไม้แกะมีที่มาจากนายเที่ยง เมืองอินทร์ หรือ "ทวดเที่ยง หักเหล็ก" ไทยพีบีเอสรายงานว่าเขาฝันเห็นเด็กอายุราว 10 ขวบมาขอให้แกะรูป จึงแกะรูปแรกจากไม้ทองหลางราว พ.ศ. 2480 ซึ่งผุพังไปแล้ว ส่วนองค์ปัจจุบันแกะจากไม้ตะเคียนคู่ใน พ.ศ. 2525 และพ่อท่านเทิ่ม เจ้าอาวาสขณะนั้น เป็นผู้ตั้งชื่อว่า "ไอ้ไข่" นายเที่ยงเสียชีวิตเมื่ออายุกว่า 90 ปี โดยงานแกะรูปชิ้นใหม่ยังค้างอยู่ในขั้นขึ้นโครง นายทิพย์วิมล เกลี้ยงขำ (กวี เล่นคม) จึงรับช่วงแกะต่อ

พ.ศ. 2526 ขณะที่พื้นที่ยังมีการเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์ ทหารพรานราวหนึ่งกองร้อยมาตั้งฐานชั่วคราวในวัด และรายงานว่าถูกรบกวนตลอดคืน ชาวบ้านแนะนำให้เอ่ยชื่อไอ้ไข่ก่อนกินข้าว หลังทำตามก็นอนหลับได้ตามปกติ ปีเดียวกันนั้นหลวงพ่อเทิ่มสร้างเหรียญบูชาไอ้ไข่รุ่นแรก ซึ่งปัจจุบันมีราคาถึงหลักแสนบาท

ความศรัทธาไอ้ไข่เติบโตในบริบทของนครศรีธรรมราชที่เป็นศูนย์กลางพระเครื่อง กระแสจตุคามรามเทพเริ่มราว พ.ศ. 2540 และพีคใน พ.ศ. 2550 สำนักงานเศรษฐกิจการคลังประเมินเงินหมุนเวียนราว 2.2 หมื่นล้านบาท ช่วยดันจีดีพีประเทศราวร้อยละ 0.1–0.2 ต่อมาวันที่ 10 กรกฎาคม 2551 วัดจดลิขสิทธิ์ "รูปหล่อบูชาไอ้ไข่วัดเจดีย์" กับกรมทรัพย์สินทางปัญญา และจดเพิ่มอีก 10 รายการ

กระแสไอ้ไข่พุ่งสูงในปี 2563 หลังคลายล็อกดาวน์โควิด-19 National Geographic รายงานว่าช่วงวันหยุดยาวเดือนกันยายน 2563 มีผู้มาวัดราว 70,000–80,000 คน วันธรรมดามีราว 8,000 คน และลานจอดรถรับได้ถึง 6,000 คัน ไทยพีบีเอสรายงานว่าเที่ยวบินมานครศรีธรรมราชเพิ่มจากราว 12 เป็นกว่า 50 เที่ยว ร้านอาหารเพิ่มราว 3 เท่า และวัดซึ่งเคยมีพื้นที่ราว 6 ไร่ ซื้อที่ดินเพิ่มได้กว่า 200 ไร่ ผลสำรวจผู้มาวัด 100 คนพบว่า 60 คนมาขอเลข 20 คนมาขอเรื่องงาน

เดลินิวส์รายงานเมื่อ 29 กันยายน 2563 ว่าร้านขายเครื่องแก้บนร้านแรก ๆ เริ่มขายใน พ.ศ. 2554 และขยายเป็นราว 200 ร้านตามเส้นทางสู่วัด ผู้มาแก้บนเพิ่มจากราว 500–600 คนต่อวัน เป็นราว 10,000 คนต่อวันตั้งแต่ปลายปี 2562 เคยมีผู้ถวายประทัดถึง 8 ล้านนัดจากคนไทยที่ทำงานในฮ่องกง ไข่ต้ม 3,000 ฟอง ไก่ชนสูง 3.5 เมตร 20 ตัว และทุเรียนจากชุมพรครั้งละ 3–5 ตัน คาดว่าเงินสะพัดอย่างน้อยเดือนละ 20 ล้านบาท ช่วงมิถุนายน–กรกฎาคม 2563 ท่าอากาศยานนครศรีธรรมราชมีเที่ยวบินราว 50 เที่ยวต่อวัน (ปกติสูงสุด 24) ผู้โดยสารกว่า 170,000 คน สูงสุดในรอบ 22 ปี โรงแรมกว่า 10,300 ห้องมีอัตราเข้าพักเกินร้อยละ 70 และเดือนกันยายน 2563 มีผู้เดินทางเข้าจังหวัดราว 200,000 คน เงินหมุนเวียนราว 870 ล้านบาท ผลยังขยายไปถึงสุราษฎร์ธานีทั้งอำเภอเมือง กาญจนดิษฐ์ และดอนสัก

เครื่องแก้บนกลายเป็นภาพจำของวัด เดิมผู้คนนำไก่จริงมาถวาย แต่ไม่สะดวกต่อพระ จึงเปลี่ยนเป็นรูปปั้นไก่ชน ราคามีตั้งแต่หลักร้อยบาทไปจนถึง 1.5 ล้านบาท ตัวที่สูงราว 11 เมตรตั้งอยู่หน้าอุโบสถ ไก่ปูนปั้นจำนวนมากถูกย้ายไปวางที่ "สุสานไก่" บนที่ดินราว 30 ไร่ ประทัดแก้บนมีตั้งแต่ 1,000 นัด ราคา 100 บาท ถึง 100,000 นัด ราคา 1,000 บาท เสียงประทัดดังทั้งวัน ส่วนวันอังคารและวันเสาร์มีคณะกลองยาวมารำแก้บน และคนมักมาขอเลขใกล้วันที่ 1 และ 16 ของเดือน

ความนิยมไอ้ไข่แผ่ไปไกล มีการนำรูปไอ้ไข่ไปประดิษฐานที่วัดในนนทบุรี ปทุมธานี ราชบุรี และอ่างทอง โดยไม่ได้ตกลงร่วมกับวัดเจดีย์ และมีป้ายทางหลวงบอกทาง "วัดเจดีย์ (ไอ้ไข่)" บางคนเรียกไอ้ไข่ว่า "พี่ไข่" หรือ "ตาไข่" และมีผู้ยกให้เป็น "เทพแห่งสามัญชน" นักมานุษยวิทยามองว่าความนิยมสะท้อนเศรษฐกิจที่ฝืดเคืองและความต้องการที่พึ่งทางใจ กระแสอาจซาลงได้แต่แก่นเรื่อง "ที่พึ่ง" จะยังอยู่ ปี 2563 กรุงเทพธุรกิจระบุว่าเจ้าอาวาสคือพระครูพุทธเจติยาภิมณฑ์ (อาจารย์แว่น) ซึ่งงานวิจัยของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ระบุชื่อว่าพระอธิการอภิชิต พุทธสโร และ National Geographic ระบุว่าวัดมีพระจำพรรษาประจำราว 10 รูป

ปรากฏการณ์ไอ้ไข่กลายเป็นหัวข้อวิชาการ วิทยานิพนธ์ของสิทธิพงษ์ บุญทอง มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (2561) ศึกษาเรื่อง "วัดเจดีย์ไอ้ไข่: การประกอบสร้างให้กลายเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ ภายใต้วิกฤติความทันสมัย" ส่วนงานของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ (2565) ศึกษาการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์วัฒนธรรมของวัดอันเนื่องมาจากความเชื่อ โดยอ้างงานก่อนหน้าของธวัลรัตน์ พรหมวิเศษ (2562) และพระเอกลักษณ์ อชิโต และคณะ (2563) และพบว่าการท่องเที่ยวเชิงความเชื่อส่งผลเชิงบวกต่อเศรษฐกิจชุมชนรอบวัด

วัดเปิดให้กราบไหว้ทุกวัน ราว 07:00–19:00 ไม่เสียค่าเข้า อำเภอสิชลยังมีชายหาดและอ่าวหินงามให้แวะต่อ เรื่องไอ้ไข่เป็นความเชื่อส่วนบุคคล ผู้มาเยือนควรใช้วิจารณญาณและเคารพสถานที่