วัดช้างให้

Love Thailand ระบุว่าวัดมีอายุกว่า 300 ปี แต่ไม่มีหลักฐานชัดว่าใครสร้าง ตำนานเล่าว่าพระยาแก้มดำ เจ้าเมืองไทรบุรี ต้องการหาที่สร้างเมืองใหม่ให้น้องสาว จึงปล่อยช้างให้เดินเข้าป่า ช้างเดินวนแล้วหยุด ณ ที่ตั้งวัดปัจจุบันพร้อมร้องสามครั้ง พระยาแก้มดำถือเป็นนิมิตดี แต่น้องสาวไม่ชอบที่นั้นจึงไปสร้างเมืองที่อื่น ที่ดินที่ถางไว้จึงกลายเป็นวัด ชื่อ "ช้างให้" จึงหมายถึงช้างเป็นผู้ให้ที่ ส่วนคำว่า "ราษฎร์บูรณะ" สื่อถึงการที่ชาวบ้านและพระสงฆ์ช่วยกันบูรณะวัดในยุคหลัง

บทความในบล็อก GotoKnow ซึ่งอ้างหนังสือของพระยารัตนภักดีเรื่องเขตแดนไทย–มลายู เสนอว่าตำนานนี้สะท้อนยุคที่คนมลายูในคาบสมุทรยังนับถือพุทธศาสนา ก่อนเปลี่ยนมานับถืออิสลามในภายหลัง และผู้เขียนสรุปว่าวัดน่าจะมีอายุไม่น้อยกว่า 300 ปี ข้อนี้เป็นการตีความของผู้เขียน ไม่ใช่หลักฐานโบราณคดีโดยตรง

ตามตำนาน เจ้าอาวาสรูปแรกของวัดช้างให้คือพระที่ชาวบ้านเรียกหลายชื่อ เช่น "ท่านลังกา" "สมเด็จเจ้าพะโคะ" และ "หลวงปู่ทวด" ข่าวสดเล่าว่าท่านเคยเหยียบน้ำทะเลให้จืดจนเป็นที่มาของฉายา "หลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด" และบล็อก GotoKnow เล่าว่าท่านเดินทางไปมาระหว่างวัดช้างให้กับไทรบุรีเป็นประจำ

ประวัติหลวงปู่ทวดส่วนใหญ่มาจากตำนานและเอกสารวัด ท่านมีชื่อเดิมว่า "ปู่" เกิดที่บ้านเลียบ ตำบลดีหลวง อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา ปีเกิดยังไม่ตรงกัน แหล่งไทยจำนวนมากระบุวันที่ 3 มีนาคม 2125 แต่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษรวบรวมข้อเสนออื่นไว้ด้วย เช่น ค.ศ. 1547 1581 และ 1588 ตำนานเล่าว่าขณะเป็นทารกมีงูใหญ่มาพันเปล ทิ้งลูกแก้วไว้ ภายหลังลูกแก้วนั้นกลายเป็นของศักดิ์สิทธิ์ประจำวัดพะโคะ

ตำนานเล่าต่อว่าท่านเรียนหนังสือที่วัดกุฎีหลวง (วัดดีหลวง) บวชเณรเมื่ออายุ 15 ปี ศึกษาต่อที่วัดสีหยัง และวัดเสมาเมือง นครศรีธรรมราช ต่อมาได้รับสมณศักดิ์จากราชสำนักอยุธยา (วิกิพีเดียระบุว่าเป็นสมัยสมเด็จพระเอกาทศรถ) และได้กลับมาอยู่ที่วัดพะโคะ จังหวัดสงขลา ก่อนจะสั่งไว้ว่าเมื่อมรณภาพให้นำร่างไปไว้ที่อำเภอโคกโพธิ์ เมืองปัตตานี

บทความวิชาการของชาญณรงค์ คงฉิม (วารสาร มจร มนุษยศาสตร์ปริทรรศน์ ปี 2563) สรุปตำนานสองตอนที่โด่งดังที่สุด ตอนแรก ระหว่างเดินทางทางเรือ น้ำจืดหมด ลูกเรือโทษท่าน ท่านจึงหย่อนเท้าลงทะเลแล้วน้ำทะเลกลายเป็นน้ำจืด บางสำนวนว่าท่านถูกโจรสลัดจับขึ้นเรือ บางสำนวนว่าโดยสารเรือสำเภาพ่อค้า ตอนที่สอง ที่วัดราชานุวาส กรุงศรีอยุธยา ท่านแก้ปริศนาธรรมที่กษัตริย์ลังกาส่งมาท้า ด้วยอักษรทองคำ 84,000 ตัวตามพระอภิธรรม สมเด็จพระเอกาทศรถจึงพระราชทานสมณศักดิ์ บทความยังระบุปีเกิดที่ต่างกัน เช่น 2125 และ 2131

ฝั่งบ้านเกิดที่สงขลายังมีสถานที่ผูกกับตำนาน ไทยโพสต์ (ส.ค. 2561) อ้างคำนายอำเภอสทิงพระว่า ใต้ต้นเลียบที่วัดต้นเลียบคือที่ฝังรกของท่าน วัดดีหลวงคือที่บวชเณร และเมื่อกลับจากอยุธยา ท่านบูรณะวัดพะโคะโดยได้รับการสนับสนุนจากสมเด็จพระเอกาทศรถ นายอำเภอยังเสนอโครงการ "ตามรอยหลวงปู่ทวด" เชื่อมวัดต่าง ๆ ข้อมูลส่วนนี้เป็นคำกล่าวในข่าว ยังไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับในบทความ

ท่านมรณภาพราวปี 2225 ที่เมืองไทรบุรี (เคดาห์ ปัจจุบันอยู่ในมาเลเซีย ตามเอกสาร มจร.) แหล่งระบุอายุต่างกันระหว่าง 99 กับ 100 ปี เอกสารวิจัยของพระปลัดระพิน พุทธิสาโร มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ระบุว่าศพของท่านถูกนำกลับมาประกอบพิธีที่วัดช้างให้ตามที่สั่งไว้ และระหว่างทางที่หยุดพักมีการสร้างสถูปเป็นที่ระลึก Love Thailand ระบุว่าที่วัดมีสถูปบรรจุอัฐิส่วนหนึ่งของท่าน ซึ่งตั้งอยู่ข้างทางรถไฟ

งานวิจัยของ มจร. เล่าว่าหน้าวัดมีสถูปเสาไม้แก่นที่ชาวบ้านกราบไหว้ เชื่อกันว่าเป็นสถูปของเจ้าอาวาสรูปแรก พระครูวิสัยโสภณ (ทิม ธมฺมธโร) อดีตเจ้าอาวาส ค้นคว้าเอกสารที่วัดพะโคะ แล้วสรุปว่า "สมเด็จเจ้าพะโคะ" ในเอกสารเก่าคือหลวงปู่ทวด องค์เดียวกับเจ้าของสถูปที่วัดช้างให้ การเชื่อมโยงนี้ทำให้วัดช้างให้กับวัดพะโคะกลายเป็นสองวัดสำคัญของหลวงปู่ทวด

พระอาจารย์ทิมเกิดเมื่อ 21 สิงหาคม 2455 ที่บ้านนาประดู่ อำเภอโคกโพธิ์ ข่าวสดเล่าว่าท่านบวชเป็นพระเมื่ออายุ 20 ปีที่วัดนาประดู่ แล้วไปเรียนบาลีที่วัดมุจลินทวาปีวิหาร อำเภอหนองจิก ปี 2484 ท่านมารักษาการเจ้าอาวาสวัดช้างให้ ซึ่งขณะนั้นทรุดโทรมและแทบร้าง ท่านเริ่มบูรณะสถูปบรรจุอัฐิหลวงปู่ทวดให้คนเคารพบูชาได้ ไทยรัฐระบุว่าท่านได้เป็นเจ้าอาวาสเต็มตัวในปี 2493 และเป็นพระอุปัชฌาย์ในปี 2509

ปีที่ท่านมาวัด สงครามโลกครั้งที่ 2 ลุกลามถึงภาคใต้ ข่าวสดเล่าว่าเมื่อทหารญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกที่ปัตตานี รถไฟสายใต้ที่วิ่งผ่านหน้าวัดขนทหารและยุทโธปกรณ์วันละหลายเที่ยว จนชาวบ้านหวาดกลัว พระอาจารย์ทิมก็ให้ที่พักและอาหารแก่ผู้เดินทางที่แวะวัดทุกวัน

จุดเปลี่ยนสำคัญคือปี 2497 พระอาจารย์ทิมต้องการสร้างอุโบสถ ข่าวสดเล่าว่าท่านร่วมมือกับนายอนันต์ คณานุรักษ์ จัดสร้างพระเครื่องหลวงปู่ทวด ไทยรัฐระบุว่าพระรุ่นแรกเป็นเนื้อว่านผสมว่านศักดิ์สิทธิ์ 108 ชนิด รายได้จากผู้เช่าบูชานำไปสร้างอุโบสถและพัฒนาวัด พระรุ่นนี้ต่อมาเรียกกันว่า "หลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด" และกลายเป็นพระเครื่องที่มีชื่อเสียงที่สุดรุ่นหนึ่งของไทย

ชาญณรงค์ คงฉิม ระบุว่าพระรุ่นแรกปี 2497 เป็นพระเนื้อว่าน ตั้งเป้าสร้าง 84,000 องค์ตามจำนวนพระธรรมขันธ์ แต่สร้างได้จริง 65,000 องค์ ข่าวสดเล่าว่าพระธรรมสิทธิมงคล หรือ "พ่อท่านจีน" อดีตเจ้าอาวาสวัดเมืองยะลา ซึ่งเป็นศิษย์และเพื่อนสหธรรมิกของพระอาจารย์ทิม มาช่วยสร้างพระรุ่นนี้ด้วย ส่วนหนังสือประวัติเล่มแรก แหล่งระบุต่างกัน เอกสาร มจร. ระบุว่าพิมพ์ปี 2501 ส่วนบทความของชาญณรงค์ระบุปี 2505

โพสต์ทูเดย์ (พ.ย. 2562) ระบุว่าปี 2499 พระอาจารย์ทิมได้รับสมณศักดิ์เป็นพระครูสัญญาบัตรชั้นตรีที่ "พระครูวิสัยโสภณ" และปี 2508 ได้เลื่อนเป็นชั้นโท ฝ่ายวิปัสสนาธุระ วัดจึงออกเหรียญหลวงปู่ทวดรุ่นเลื่อนสมณศักดิ์ปี 2508 ผู้เขียนประเมินว่าเนื้อทองคำมีไม่ถึง 20 เหรียญ เนื้อเงินหลักร้อย และเนื้ออัลปาก้ากับอัลปาก้าชุบนิกเกิลรวมหลายหมื่นเหรียญ

เอกสาร มจร. ระบุว่าหนังสือประวัติหลวงปู่ทวดเล่มแรกพิมพ์ในปี 2501 ระหว่างงานผูกพัทธสีมาของวัดช้างให้ และมีอีกเล่มในปี 2504 ข่าวสดเล่าว่าปี 2508 พระอาจารย์ทิมสร้างรูปหล่อหลวงปู่ทวดนั่งบนฐานบัวราว 5,000 องค์ เพื่อหาทุนสร้างอาคารเรียนให้โรงเรียนเบญจมราชูทิศ ปัตตานี

พระอาจารย์ทิมอาพาธด้วยมะเร็งหลอดอาหารตั้งแต่ปี 2510 และมรณภาพเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2512 ข่าวสดระบุว่าผลงานของท่านได้แก่ อุโบสถ วิหารประดิษฐานรูปหลวงปู่ทวด สถูปบรรจุอัฐิ กุฏิ ศาลาการเปรียญ อาคารเรียนสองชั้น และพระมหาเจดีย์กลางวัด

กระแสพระหลวงปู่ทวดขยายไปทั่วประเทศจนกลายเป็นเศรษฐกิจพระเครื่องขนาดใหญ่ วิทยานิพนธ์คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาฯ ปีการศึกษา 2557 ของ Wasawat Teunkham ศึกษาการสร้างความหมายและมูลค่าของพระหลวงปู่ทวดโดยเฉพาะ หลายวัดทั่วไทยสร้างรูปหลวงปู่ทวด เช่น องค์ใหญ่ที่วัดห้วยมงคล ประจวบคีรีขันธ์ แต่วัดช้างให้ยังเป็นต้นทางสำคัญ และทุกปีมีงานสรงน้ำอัฐิหลวงปู่ทวดในวันแรม 1 ค่ำ เดือน 5 ซึ่งมีผู้คนมาร่วมจำนวนมาก

ชาญณรงค์ คงฉิม วิเคราะห์ว่าพระเครื่องรุ่นต่าง ๆ ผลิตซ้ำตำนานหลวงปู่ทวดผ่านภาพสี่แบบ คือ ภาพท่านนั่งบนบัวแบบนักบุญ วัตถุวิเศษอย่างลูกแก้วและไม้เท้า สัตว์ในตำนานอย่างงูและช้าง และฉากจากตำนานเช่นท่านบนเรือสำเภา ทั้งยังมีรุ่นที่ออกตามวาระ เช่นรุ่นฉลองการเลื่อนสมณศักดิ์เจ้าอาวาสปี 2553 ซึ่งราคาสูงกว่ามูลค่าจริงเพราะคนเชื่อว่าชื่อรุ่นช่วยเรื่องหน้าที่การงาน ความเชื่อเหล่านี้ทำให้วัดช้างให้ยังเป็นศูนย์กลางศรัทธาจนปัจจุบัน