ด่านเจดีย์สามองค์

ช่องเขานี้เป็นเส้นทางเดินทัพหลักระหว่างพม่ากับอยุธยามาตลอด กองทัพพม่ายกผ่านครั้งแรกที่มีบันทึกในปี 2091 ในศึกสมเด็จพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ ซึ่งเป็นศึกที่สมเด็จพระศรีสุริโยทัยสิ้นพระชนม์ คนเดินทางในอดีตวางหินเป็นสามกองเพื่อบูชาให้เดินทางปลอดภัย ต่อมาพระศรีสุวรรณคีรี เจ้าเมืองสังขละบุรี ก่อเจดีย์สามองค์ครอบกองหิน แหล่งส่วนใหญ่ระบุว่าสร้างปี 2472 ขณะที่เว็บไซต์จังหวัดระบุปี 2432 และศิลปวัฒนธรรมชี้ว่ายังไม่แน่ชัด

เจดีย์เป็นเจดีย์ปูนสีขาวสามองค์เรียงกัน ฐานแปดเหลี่ยม องค์ระฆังกลม แต่ละองค์สูงราว 6 เมตร ห่างกันราว 5–6 เมตร มีศาลสยามเทวาธิราชอยู่ใกล้กัน ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ทางรถไฟสายมรณะผ่านช่องเขานี้ ฝั่งไทยมีตลาดชายแดนขายสินค้าพม่า เช่น งานไม้ หยก ผ้า และกล้วยไม้ ยังไม่พบการขึ้นทะเบียนโบราณสถานของเจดีย์

สถานการณ์ชายแดนเปลี่ยนบ่อย ชาวต่างชาติไม่สามารถข้ามแดนที่นี่ได้ ชาวไทยเคยข้ามไปเที่ยวพญาตองซูแบบไปเช้าเย็นกลับโดยแลกบัตรประชาชน แต่ด่านปิดหลายครั้ง เช่น 29 กันยายน 2565 ช่วงต้นปี 2566 มีการปะทะในพญาตองซู มิถุนายน–สิงหาคม 2567 ปิดสองเดือน และวันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2568 สภาความมั่นคงแห่งชาติสั่งตัดไฟฟ้า อินเทอร์เน็ต และน้ำมันไปฝั่งพญาตองซู ยังไม่พบรายงานยืนยันว่าเปิดให้นักท่องเที่ยวข้ามในปี 2569

เจดีย์และตลาดฝั่งไทยเที่ยวได้ราว 06:00–18:00 น. ไม่เสียค่าเข้า ควรถือเจดีย์และตลาดเป็นจุดหมาย แล้วสอบถามอำเภอหรือด่านตรวจคนเข้าเมืองก่อนถ้าจะข้ามแดน พกบัตรประชาชนเพราะมีด่านทหารบนทางหลวง 323 อย่าเดินออกนอกถนนเพราะแนวชายแดนบางช่วงไม่มีเครื่องหมาย ไม่ซื้อสินค้าสัตว์ป่าหรือของหนีภาษี ช่วงสงกรานต์มีพิธีรดน้ำดำหัวที่เจดีย์ อาหารดีๆ ต้องกลับไปตัวอำเภอสังขละบุรี