พระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์

สายสัมพันธ์ระหว่างราชสำนักกับนราธิวาสเริ่มก่อนมีพระตำหนัก ภาพถ่ายสาธารณสมบัติในวิกิมีเดียคอมมอนส์บันทึกการเสด็จนราธิวาสของทั้งสองพระองค์ตั้งแต่ปี 2502 ผู้จัดการออนไลน์ (ต.ค. 2559) รายงานว่าปี 2515 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเคยประทับแรมบริเวณชายหาดเขาตันหยง ซึ่งปัจจุบันอยู่ในเขตพระราชฐานชั้นกลาง

ตามวิกิพีเดียภาษาไทย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระตำหนักเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2516 ใช้เวลาก่อสร้างราว 6 เดือน ด้วยพระราชประสงค์จะประทับทางภาคใต้เพื่อทรงใกล้ชิดและเยี่ยมเยียนราษฎร ทรงเลือกเขาตันหยงเพราะเป็นที่สูง มีไม้ป่าขนาดใหญ่อุดมสมบูรณ์ อยู่ริมทะเล และอยู่ใกล้สุดเขตแดนไทยที่ติดกับมาเลเซีย

ราษฎรในละแวกนั้นซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวมุสลิมยินดีน้อมเกล้าฯ ถวายที่ดิน และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานทรัพย์ให้สร้างมัสยิดใกล้เขตพระราชฐาน ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่ามัสยิดบูเก๊ะตันหยง ที่ชาวบ้านเรียก "มัสยิดรายอ" ตั้งอยู่บนพื้นที่ราว 1 ไร่ 2 งาน เดิมเป็นอาคารไม้ซึ่งย้ายมาจากที่ตั้งเดิม เมื่อผู้มาละหมาดมากขึ้น พระองค์พระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์ 300,000 บาทแก่ฮัจยีนะฮาวัน โรตันยง อิหม่ามคนแรก เพื่อสร้างมัสยิดคอนกรีตหลังใหม่ ซึ่งแล้วเสร็จในปี 2528

ข้อมูลพื้นที่ต่างกันตามแหล่ง Love Thailand และวิกิพีเดียระบุว่าพระตำหนักมีเนื้อที่ราว 300 ไร่ ด้านหน้าเขาตันหยงริมอ่าวไทย สูงจากระดับน้ำทะเล 173 ฟุต แต่วิกิพีเดียส่วนที่ว่าด้วยเขตพระราชฐานระบุว่าอาคารทั้งหมดอยู่ในพื้นที่ราว 542 ไร่ และยังมีป่าอีกราว 1,875 ไร่บนเขาตันหยงที่ต้องดูแลไม่ให้มีการตัดไม้หรือล่าสัตว์ ซึ่งนับเป็นเขตพระราชฐานด้วย

ตัวพระตำหนักเป็นอาคารคอนกรีตก่ออิฐถือปูน ทรงปั้นหยาสมัยใหม่ ประดับไม้ฉลุที่ยอดจั่ว ช่องลม และเชิงชาย ยกพื้นใต้ถุนสูงตามแบบเรือนในเขตศูนย์สูตร และมีรูปทรงหลังคาที่ได้อิทธิพลจากสถาปัตยกรรมอาณานิคมตะวันตก วิกิพีเดียระบุว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำริให้สถาปนิกออกแบบให้กลมกลืนกับบ้านเรือนท้องถิ่น

พื้นที่แบ่งเป็น 3 เขต คือ เขตพระราชฐานชั้นนอก ชั้นใน และเขตที่ประทับ เขตที่ประทับมีพระตำหนักตันหยงและศาลาบุหลัน ซึ่งใช้ประกอบพระราชพิธีและฝึกงานศิลปาชีพ ส่วนล่างเป็นที่พักข้าราชบริพาร หน่วยแพทย์ และศาลาฝึกศิลปาชีพที่มีชื่อคล้องจองกันว่า ศาลาบุหรงสวนสรรค์ ศาลาอนจำนันต์ และศาลาปาหนันแดนดง ถัดไปเป็นตำหนักทำงานของกองราชเลขาธิการในพระองค์ ตึกราชองครักษ์ เรือนข้าหลวง ห้องเครื่อง และเรือนรับรอง บนเขาตันหยงยังมีสำนักสงฆ์สำหรับพระเถระที่ตามเสด็จ

ราชอุทยานของพระตำหนักจัดเป็นสวนหินและไม้ใบเป็นส่วนใหญ่ เพราะอยู่ใต้ร่มไม้ใหญ่จนแดดไม่พอสำหรับไม้ดอก ไม้พื้นเมืองที่เป็นเอกลักษณ์คือปาล์มบังสูรย์ รักนา และดาหลา ในเขตที่ประทับมีคอกกวางป่าและกรงนกหายาก วิกิพีเดียระบุว่ามีพระราชดำริให้ขยายพันธุ์นกขมิ้นซึ่งเป็นนกพื้นเมืองที่หายาก เพื่อปล่อยคืนสู่ป่า

ช่วงเวลาที่ประทับระบุต่างกันตามแหล่ง วิกิพีเดียระบุว่าเสด็จแปรพระราชฐานช่วงเดือนสิงหาคมและตุลาคมของทุกปี ขณะที่บทความใน GotoKnow ระบุว่าโดยปกติเป็นช่วงตุลาคม–ธันวาคม Love Thailand ระบุว่าพื้นที่นี้ผูกกับโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริด้านน้ำ ดิน การเกษตร ประมง และหัตถกรรม รวมถึงแผนสวนพฤกษศาสตร์ภาคใต้

งานพัฒนาที่ผูกกับการประทับที่สำคัญที่สุดชิ้นหนึ่งคือศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทองอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ในตำบลกะลุวอเหนือ ผู้จัดการออนไลน์ (2559) รายงานว่าศูนย์ตั้งขึ้นเมื่อ 6 มกราคม 2525 บนพื้นที่กว่า 1,740 ไร่ เพราะที่ดินส่วนใหญ่เป็นดินพรุ น้ำขัง เป็นกรดจัด และเพาะปลูกไม่ได้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงคิดวิธี "แกล้งดิน" คือทำให้ดินเปียกสลับแห้งเพื่อเร่งให้แร่ธาตุที่เป็นกรดออกมา แล้วชะล้างด้วยน้ำจืดและปูน ซึ่งทรงเรียกว่า "ระบบเครื่องซักผ้า" จนดินเป็นกรดน้อยพอปลูกพืชได้

ระหว่างประทับ ทั้งสองพระองค์ทรงพบราษฎรที่ประสบความยากลำบากทั้งเรื่องสุขภาพ การศึกษา และอาชีพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ จึงพระราชทานกลุ่มอาชีพเสริม เกิดเป็นโครงการส่งเสริมศิลปาชีพจังหวัดนราธิวาส ได้แก่ จักสานย่านลิเภา เสื่อกระจูด เสื่อปาหนัน ใบลาน เรือกอและจำลอง เครื่องปั้นดินเผา ปักผ้า ทอผ้าฝ้ายและไหม แกะสลักไม้ และเขียนลายผ้าบาติก วิกิพีเดียระบุว่าทรงเช่าสวนยางพาราเพื่ออนุรักษ์ต้นย่านลิเภา และมีการประกวดและจัดนิทรรศการผลงานที่พระตำหนักทุกปี

ไทยโพสต์ (ส.ค. 2569) รายงานว่าศูนย์ศิลปาชีพพิเศษด้านเครื่องปั้นดินเผาตั้งขึ้นเมื่อปี 2528 ในเขตพระราชฐานชั้นนอก ส่วนหนึ่งด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ปัจจุบันมีสมาชิกชาวไทยมุสลิมกว่า 40 คน มีนายศรีโพธิ์ กลิ่นมาลี เป็นครูผู้สอนมาตั้งแต่เริ่มก่อตั้ง สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ทอดพระเนตรผลงานทุกครั้งที่เสด็จ และต่อมาสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ ได้พระราชทานลวดลายใหม่ให้ช่างนำไปใช้กับผ้า เครื่องจักสาน และเซรามิก

ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าทุกครั้งที่เสด็จมาประทับ ราษฎรจะมารอเฝ้าฯ รับเสด็จ และอิหม่ามมัสยิดบูเก๊ะตันหยงระบุว่าผู้นำรัฐของมาเลเซียหลายคนเคยมาละหมาดที่มัสยิดนี้ ภาพนี้สะท้อนบทบาทของพระตำหนักในฐานะจุดเชื่อมระหว่างราชสำนักกับชุมชนมุสลิมชายแดนใต้

ช่วงที่สถานการณ์ชายแดนใต้รุนแรงขึ้น พระตำหนักยังเป็นที่ประทับสำคัญ ผู้จัดการออนไลน์ (พ.ย. 2547) รายงานพระราชดำรัสของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ เมื่อ 16 พฤศจิกายน 2547 ว่าได้ประทับที่พระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ช่วงกันยายน–ตุลาคม "ไปภาคใต้มา ๒ เดือนเต็ม" เพราะทรงห่วงราษฎร ทรงเล่าถึงการเสด็จบ้านตันหยงลิมอ ซึ่งชาวบ้านทั้งพุทธและมุสลิมอยู่ด้วยความหวาดกลัว และทรงชี้ว่าเคยตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวลงภาคใต้มา 30 ปี บทความระบุว่าตั้งแต่ 4 มกราคม 2547 มีผู้เสียชีวิตแล้วกว่า 300 คน

ฐานเศรษฐกิจรายงานว่าวันที่ 19 มีนาคม 2550 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระราชวโรกาสให้แม่ทัพภาคที่ 4 ผู้อำนวยการศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ และผู้ว่าราชการจังหวัดยะลา เข้าเฝ้าฯ ที่พระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ เพื่อหารือการช่วยเหลือครอบครัวจากบ้านสันติ 1 และ 2 จังหวัดยะลา ที่อพยพหนีความไม่สงบไปพักที่วัดนิโรธสังฆาราม และเมื่อเข้าเฝ้าฯ รายงานผลอีกครั้งในวันที่ 27 สิงหาคม 2550 ได้พระราชทานชื่อโครงการเพื่อชุมชนเข้มแข็งและร่มเย็นบ้านสันติ 2

ผู้มาเยือนเข้าชมได้ฟรีทั้งคนไทยและชาวต่างชาติในยามที่ไม่มีการเสด็จประทับ วิกิพีเดียระบุเวลา 09:00–16:00 น. ส่วน Love Thailand และ GotoKnow ระบุ 08:30–16:30 น. พื้นที่อาจงดเข้าชมระหว่างมีพระราชกิจ ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ ปฏิบัติตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ ไม่เข้าเขตหวงห้าม และไม่เด็ดต้นไม้ การเดินทางด้วยรถประจำทางใช้สายนราธิวาส–ตากใบ ซึ่งจอดหน้าพระตำหนัก