ศาลาแก้วกู่

ผู้สร้างคือปู่บุญเหลือ สุรีรัตน์ หรือ "ปู่เหลือ" ฆราวาสที่ลูกศิษย์เรียกว่า "หลวงปู่" หนังสือ "ศาลาแก้วกู่" ของสำนักพุทธมามกะสมาคม (ฉบับ พ.ศ. 2540) ระบุว่าท่านเกิด พ.ศ. 2476 ส่วนวิกิพีเดียและงานวิชาการต่างประเทศระบุวันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ที่จังหวัดหนองคาย เป็นลูกคนที่ 7 จาก 8 คน หนังสือของสำนักเล่าว่านางคำปลิว สุรีรัตน์ พี่สาวคนโต ฝันว่ามีชีปะขาวนำนาคมรกตมามอบให้และบอกให้มารับในอีก 7 เดือน ต่อมามารดาซึ่งอายุมากแล้วตั้งครรภ์และคลอดบุตรคนที่ 7 เมื่อครรภ์ได้ 7 เดือน ครอบครัวจึงเชื่อว่าเป็นไปตามนิมิต และนางคำปลิวกับสามีรับไปเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรมตั้งแต่แรกเกิด

เด็กชายบุญเหลือชอบเข้าวัดตั้งแต่เล็ก เมื่ออายุ 6 ปี นางคำปลิวเสียชีวิต จึงกลับไปอยู่กับพ่อแม่ แต่มักทัดทานผู้ใหญ่ที่ทำสิ่งไม่ดีจนไม่เป็นที่รักของญาติ พออายุ 12 ปีจึงหนีออกจากบ้าน รอนแรมไปจนพบ "สำนักอาศรมแก้วกู่" ในเขตลาว และอยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมกับพระมุนีที่นั่นจนอายุ 20 ปี จึงออกจาริกเผยแผ่ธรรมทั้งใกล้และไกล

เรื่องเล่าอีกสายหนึ่งที่ลูกศิษย์เล่าต่อกันคือ ตอนเด็กท่านพลัดตกลงไปในหลุมหรือถ้ำ แล้วได้พบนักพรตชื่อ "แก้วกู่" ซึ่งแปลงกายเป็นพญานาคได้ และกลายเป็นอาจารย์ทางจิตวิญญาณ ศาสตราจารย์จัสติน แมกแดเนียล นักวิชาการพุทธศาสนาศึกษาแห่งมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ซึ่งเคยมาเยือนศาลาแก้วกู่ใน พ.ศ. 2537 เขียนไว้ในหนังสือ Architects of Buddhist Leisure (พ.ศ. 2559) ว่าปู่บุญเหลือเคยฝึกวิชาแบบหมอผีที่เวียดนาม และบอกลูกศิษย์ว่าตนเป็น "ครึ่งคนครึ่งนาค" ได้รับความรู้จากวิญญาณนาค ลูกศิษย์บางส่วนจึงเชื่อว่าส่วนหนึ่งของท่านยังมีชีวิตอยู่ในร่างนาค

เมื่ออายุราว 30 ปี ปู่บุญเหลือกลับมาดูแลพ่อแม่ในวาระสุดท้าย มารดาเสียชีวิตใน พ.ศ. 2507 และยกที่ดิน 8 ไร่ที่บ้านเชียงควน เมืองท่าเดื่อ นครเวียงจันทน์ ให้เป็นมรดก ท่านจึงพัฒนาที่ดินแห่งนี้เป็น "ปูชนียสถานเทวาลัยอย่างมหึมา" มีผู้เลื่อมใสทั้งจากเอเชียและยุโรป หนังสือของสำนักระบุว่าเริ่มใน พ.ศ. 2513 ขณะที่แหล่งต่างประเทศส่วนใหญ่ระบุว่าเริ่มตั้งแต่ พ.ศ. 2501 สวนแห่งนี้คือ "สวนพระ" หรือวัดเชียงควน (Buddha Park) ที่ปัจจุบันรัฐบาลลาวดูแลเป็นสวนสาธารณะและแหล่งท่องเที่ยว

พ.ศ. 2518 ขบวนการปะเทดลาวขึ้นปกครองประเทศ แมกแดเนียลระบุว่ารัฐบาลใหม่ไม่สนับสนุนกิจการศาสนาในช่วง 2–3 ปีแรก ปู่บุญเหลือจึงพาลูกศิษย์ข้ามแม่น้ำโขงกลับมาฝั่งไทย ทิ้งรูปปั้นที่ยังสร้างไม่เสร็จไว้ที่ลาว แล้วรวมกันตั้งพุทธมามกะสมาคมจังหวัดหนองคาย ซึ่งกรมการศาสนารับรองใน พ.ศ. 2519

พ.ศ. 2521 ลูกศิษย์ร่วมกันซื้อที่ดินราว 41 ไร่ที่บ้านสามัคคี ตำบลหาดคำ ถวายเป็นที่ตั้งสำนัก และเริ่มสร้างอุทยานแห่งใหม่ ตั้งชื่อตามอาจารย์ว่า "ศาลาแก้วกู่" อยู่ห่างจากสวนพระแห่งแรกเพียงไม่กี่กิโลเมตรคนละฝั่งโขง งานก่อสร้างใช้แรงอาสาสมัครที่ไม่รับค่าจ้างหลายร้อยคนและปูนซีเมนต์ที่ผู้ศรัทธาบริจาค ปู่บุญเหลือไม่เคยเรียนศิลปะหรือสถาปัตยกรรม รูปปั้นทั้งหมดมาจากจินตนาการและนิมิตของท่าน ส่วนเทวรูปแต่ละองค์สร้างจากเงินบริจาคของคนหลายกลุ่ม ทั้งคนไทยจากจังหวัดต่าง ๆ ชาวจีน ชาวลาว ชาวเวียดนาม และชาวตะวันตก

ระหว่างนั้นปู่บุญเหลือก็เผชิญมรสุม หนังสือของสำนักบันทึกว่าต้น พ.ศ. 2527 ท่านถูกกล่าวหาด้วยข้อหาร้ายแรง ซึ่งทางสำนักขอสงวนไม่เปิดเผย และต้องอยู่ในเรือนจำจนถึงปลาย พ.ศ. 2529 เมื่อพ้นออกมาท่านก็สร้างเทวรูปต่ออีกมาก จนมีพระพุทธรูปและเทวรูปรวม 209 ปาง องค์ที่สูงที่สุดราว 25 เมตร (หนังสือของสำนักระบุสูงถึง 33 เมตร)

แนวคิดหลักของปู่บุญเหลือคือทุกศาสนาอยู่ร่วมกันได้ สำนักอธิบายว่าอุทยานทั้งหมดจำลอง "เมืองอมตะแก้วกู่มหานิพพาน" หรือดินแดนแห่งการหลุดพ้นจากกิเลส ใต้ฐานรูปปั้นแต่ละองค์มีคำอธิบายเป็นภาษาไทยและภาษาอีสาน หลายบทแต่งเป็นร้อยกรอง งานวิจัยของ รศ.อรอนงค์ ฤทธิ์ฤาชัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น (พ.ศ. 2559) ศึกษารูปปั้น 141 ชิ้นที่มีความหมายสั่งสอน พบว่าเป็นเรื่องศาสนา 89 ชิ้น หลักคำสอน ปริศนาธรรม และสุภาษิต 34 ชิ้น วรรณกรรมและนิทานพื้นบ้านอีสาน 13 ชิ้น ส่วนงานวิจัยของโสภี อุ่นทะยา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม (พ.ศ. 2564) พบว่าเรื่องเล่าบนฐานเทวาลัยสะท้อนความเป็นพหุวัฒนธรรมของชุมชนสองฝั่งโขง ทั้งด้านความเชื่อ ชาติพันธุ์ ภาษา ประเพณี และนักบวช

รูปปั้นที่โดดเด่นที่สุดคือพระพุทธรูปประทับบนขนดนาค มีนาค 7 เศียรแผ่พังพานปกอยู่ด้านบน อีกจุดคือ "วงล้อชีวิต" ที่เดินเข้าทางปากขนาดใหญ่ เหมือนผ่านครรภ์มารดา แล้วเวียนดูชีวิตคนตามเข็มนาฬิกาตั้งแต่เกิด แต่งงาน แก่ เจ็บ จนตาย ก่อนจบที่ชายหนุ่มก้าวข้ามรั้วไปเป็นพระพุทธรูป หมายถึงการหลุดพ้นจากวัฏสงสาร ยังมีช้างที่เดินฝ่าฝูงสุนัขซึ่งสอนว่าไม่ต้องหวั่นไหวต่อคำนินทา พระราหูอมจันทร์ พระศิวะกับพระอุมา หนุมาน พระพิฆเนศ พระแม่กวนอิม องคุลิมาล ตอนเจ้าชายสิทธัตถะตัดพระเกศาและนางสุชาดาถวายข้าวมธุปายาส ไปจนถึงตำนานอีสานเรื่องย่าทวดแอไค่ นางนาคกับขุนเทือง รวมทั้งรูปทหารต่างชาติและนางเงือก

ศาลาหลังเก่าใช้งานระหว่าง พ.ศ. 2523–2538 จนทรุดโทรม ปู่บุญเหลือจึงให้รื้อแล้วเริ่มสร้างหลังใหม่ ระหว่างก่อสร้างท่านล้มป่วย มีรายงานว่าพลัดตกจากรูปปั้นองค์หนึ่งและมีโรคเลือดร่วมด้วย แล้วเสียชีวิตเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2539 อายุ 64 ปี ตามที่สั่งเสียไว้ ลูกศิษย์ไม่ฉีดยา ไม่เผา และไม่ฝัง แต่บรรจุร่างไว้ในผอบแก้ว ร่างนั้นไม่เน่าเปื่อยและประดิษฐานอยู่ชั้นที่ 3 ของอาคารศาลาหลังใหม่ ซึ่งสร้างเสร็จตามแบบที่ท่านวางไว้ เป็นอาคารคอนกรีต 3 ชั้น หลังคาทรงโดมคล้ายมัสยิด หน้าบันจารึกสัญลักษณ์โอม ชั้นล่างและชั้นสองรวบรวมพระพุทธรูป เทวรูป และภาพถ่ายของปู่บุญเหลือในวัยต่าง ๆ

เมื่อวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2549 ศาลาแก้วกู่เป็นข่าวใหญ่ เมื่อคนร้ายใช้อาวุธปืนยิงสามีภรรยาชาวอเมริกันเชื้อสายลาว ซึ่งอ้างว่าสืบเชื้อสายราชวงศ์ล้านช้าง เสียชีวิตขณะกำลังไหว้พระในศาลา ตำรวจจับกุมผู้ต้องหาได้ในเดือนพฤษภาคมปีเดียวกัน

ทุกวันนี้ศาลาแก้วกู่เป็นแหล่งท่องเที่ยวขึ้นชื่อของหนองคาย หนังสือด้านศิลปะต่างประเทศ เช่น Raw Vision Outsider Art Sourcebook และ Fantasy Worlds ของสำนักพิมพ์ Taschen ยกให้เป็นตัวอย่างงาน "ศิลปะนอกกระแส" (outsider art) และมักเปรียบกับสวนประติมากรรมโบมาร์โซในอิตาลี นักท่องเที่ยวนิยมเที่ยวคู่กับวัดโพธิ์ชัยที่ประดิษฐานหลวงพ่อพระใส และข้ามสะพานมิตรภาพไปชมสวนพระฝั่งเวียงจันทน์ เพื่อดูงานของปู่บุญเหลือครบทั้งสองฝั่งโขง