พระปฐมเจดีย์

นักประวัติศาสตร์จัดให้นครปฐมโบราณเป็นศูนย์กลางสำคัญของวัฒนธรรมทวารวดีราวพุทธศตวรรษที่ 11–13 และพบโบราณวัตถุสมัยทวารวดีจำนวนมาก เช่น ธรรมจักรศิลา ตำนานบางฉบับให้ปีสร้างที่เก่ากว่านั้นมาก และศาสตราจารย์ ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล เคยเสนอว่าอาจเกี่ยวข้องกับสมณทูตสมัยพระเจ้าอโศก แต่ยังไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันจุดกำเนิดของเจดีย์องค์แรกได้

ชื่อเดิมที่ชาวบ้านใช้คือ “พระธม” หรือ “พระธาตุหลวง” คำว่า “ธม” เป็นภาษาเขมร แปลว่าใหญ่ และปรากฏในศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 2 (วัดศรีชุม) ต่อมาจึงเพี้ยนเป็น “พระประธม” ศิลปวัฒนธรรมอ้างงานของสุจิตต์ วงษ์เทศว่าเมืองอู่ทองเก่ากว่านครปฐมโบราณ นครปฐมโบราณขึ้นมามีความสำคัญหลัง พ.ศ. 1100 เพราะปากแม่น้ำเปลี่ยนแนวทำให้ได้เปรียบทางการค้า รุ่งเรืองอยู่หลายร้อยปี และถูกทิ้งร้างราว พ.ศ. 1600 เมื่อแนวชายฝั่งห่างออกไป พระปฐมเจดีย์จึงไม่ใช่เจดีย์แห่งแรกในดินแดนไทย อย่างที่ชื่อชวนให้เข้าใจ

ตำนานพื้นบ้านที่รู้จักกันดีคือเรื่องพระยากงพระยาพาน เล่าว่าพระยาพานทำปิตุฆาตโดยไม่รู้ว่าพระยากงเป็นพ่อ จึงสร้างเจดีย์ใหญ่ไถ่บาป ต่อมามีกษัตริย์หงสาวดีส่งคนมาขุดหาของมีค่าจนเจดีย์พังลง แล้วสร้างเจดีย์ทรงปรางค์แบบขอมครอบไว้ ข้อมูลท่องเที่ยวบรรยายว่าองค์เดิมมีฐานเป็นทรงระฆังคว่ำและมียอดเป็นปรางค์

หลัง พ.ศ. 1800 ศิลาจารึกวัดศรีชุมกล่าวถึงมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฬามุนี เจ้านายจากสุโขทัยที่ไปบวชในลังกา ว่าได้บูรณะมหาธาตุองค์นี้ตามแบบลังกาและสร้างปรางค์ขึ้นด้านบน ต่อมาราว พ.ศ. 2100 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งอยุธยาโปรดให้รวบรวมผู้คนตั้งเมืองนครไชยศรีที่ปากแม่น้ำบางแก้วกับแม่น้ำท่าจีน

ในสมัยรัชกาลที่ 3 ราว พ.ศ. 2374 เจ้าฟ้ามงกุฎซึ่งขณะนั้นทรงผนวชอยู่ เสด็จธุดงค์มาพบซากเจดีย์ใหญ่กลางป่า และทรงเห็นว่าเป็นเจดีย์เก่าแก่และใหญ่ที่สุด จึงกราบทูลขอบูรณะ แต่รัชกาลที่ 3 ไม่โปรดให้ทำ Wikipedia ระบุว่าปีต่อมา (พ.ศ. 2375) สุนทรภู่ได้เดินทางมานมัสการพร้อมเจ้าฟ้าจุฑามณี

เจ้าฟ้ามงกุฎทรงเรียกสถูปนี้ว่า “พระปฐมเจดีย์” เพราะทรงเชื่อว่าเป็นเจดีย์แห่งแรกของสยาม ช่วงก่อนการสร้างครอบ มีกวีเดินทางมาบันทึกสภาพไว้ เช่น หมื่นพรหมสมพัตสรในนิราศพระแท่นดงรัง (พ.ศ. 2379) และสุนทรภู่ในนิราศพระประธม ซึ่งนักวรรณคดีเชื่อว่าออกเดินทางเมื่อ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2385 ขณะอายุ 56 ปี สุนทรภู่บรรยายว่าเป็น “พระปรางค์ใหญ่เยี่ยมฟ้า” สูงตระหง่านเหมือนเนินเขา คือยอดปรางค์ที่ตั้งอยู่บนฐานทรงลังกา

เมื่อเจ้าฟ้ามงกุฎขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 4 จึงโปรดให้สร้างเจดีย์ทรงลังกาองค์ใหญ่ครอบองค์เดิมไว้ ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าเริ่มใน พ.ศ. 2396 พร้อมสร้างพระวิหาร 4 ทิศ พระราชวังปฐมนคร และขุดคลองเชื่อมกรุงเทพฯ กับนครปฐมเพื่อขนวัสดุและการเดินทาง

ศิลปวัฒนธรรมบางบทระบุว่ารัชกาลที่ 4 โปรดให้เริ่มบูรณะตั้งแต่ พ.ศ. 2394 พร้อมสร้างวังชื่อ “ปฐมนคร” ขณะที่ข้อมูลท่องเที่ยวระบุ พ.ศ. 2396 พระองค์ทรงถือว่าพระมหาธาตุนครศรีธรรมราชเป็นโบราณสถานเก่าแก่รองจากพระปฐมเจดีย์ เมื่อฐานองค์ใหม่ที่ก่อขึ้นสูงราว 10 วาพังลงใน พ.ศ. 2403 จึงทรงปรึกษากรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์เรื่องการออกแบบฐานให้รับน้ำหนักได้ และใน พ.ศ. 2407 โปรดให้กรมพระยาปวเรศฯ ไปทอดพระเนตรพระมหาธาตุที่นครศรีธรรมราช

การก่อสร้างไม่ราบรื่น ศิลปวัฒนธรรมอ้างพงศาวดารว่ากลาง พ.ศ. 2403 ฝนตกหนักจนฐานชำรุดและอิฐเลื่อนทรุดลงมา รัชกาลที่ 4 โปรดให้กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์กับกรมขุนราชสีหวิกรมคิดแบบบูรณะใหม่ และก่อพระฤกษ์เมื่อ 19 กันยายน พ.ศ. 2403 ครั้งนั้นยังโปรดให้สร้างพระบรมธาตุนครศรีธรรมราชองค์จำลอง สูงราว 10 วา 2 ศอก 1 คืบ คู่กับพระปฐมเจดีย์องค์เดิมจำลอง สูงราว 9 วา 1 คืบ ไว้ที่ลานด้านทิศใต้ เพื่อให้ผู้คนได้ระลึกถึงพระบรมธาตุที่อยู่ไกล หลังจากพระองค์เสด็จนมัสการพระบรมธาตุนครศรีธรรมราชใน พ.ศ. 2402 ผู้เขียนบทความเสนอว่าองค์จำลองนี้อาจเป็นต้นแบบในการปรับรูปทรงพระปฐมเจดีย์ด้วย

องค์พระปฐมเจดีย์สร้างเสร็จในสมัยรัชกาลที่ 5 ราว พ.ศ. 2413 รวมเวลาก่อสร้างราว 17 ปี รัชกาลที่ 5 ทรงสร้างหอระฆังเพิ่ม และประดับองค์เจดีย์ด้วยกระเบื้องสีทองอมน้ำตาลที่เห็นในปัจจุบัน

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จมานมัสการตั้งแต่ทรงเป็นสามเณรใน พ.ศ. 2409 ขณะที่องค์เจดีย์มีรูปทรงอย่างปัจจุบันแล้ว ต่อมาใน พ.ศ. 2438 ตั้งมณฑลนครไชยศรี ซึ่งมีเมืองนครไชยศรี สมุทรสาคร และสุพรรณบุรี ใน พ.ศ. 2444 ที่ทำการย้ายมาอยู่ใกล้พระปฐมเจดีย์ ทางรถไฟเปิดเดินรถถึงนครปฐมเมื่อ 19 มิถุนายน พ.ศ. 2446 รัชกาลที่ 6 โปรดให้เรียกเมืองนี้ว่านครปฐมใน พ.ศ. 2456 ตามชื่อวังปฐมนครของรัชกาลที่ 4 และเปลี่ยนเป็นจังหวัดนครปฐมใน พ.ศ. 2459

ใน พ.ศ. 2450 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ ทรงเลือกนครปฐมเป็นที่ตั้งพระราชวังสนามจันทร์และทรงบูรณะวัด ระหว่างเสด็จประพาสหัวเมืองเหนือเมื่อ พ.ศ. 2451 ทรงพบพระพุทธรูปยืนสำริดที่เมืองศรีสัชนาลัยซึ่งชำรุดหนัก เหลือเพียงพระเศียร พระหัตถ์ข้างหนึ่ง และพระบาท จึงโปรดให้อัญเชิญมากรุงเทพฯ และหล่อขึ้นใหม่ให้สมบูรณ์

พระพุทธรูปองค์นี้ได้รับการสถาปนาที่วัดพระเชตุพนฯ เมื่อ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2456 สูงตั้งแต่พระบาทถึงพระเกศา 12 ศอก 4 นิ้ว หรือราว 7.42 เมตร เดือนมกราคม พ.ศ. 2457 อัญเชิญมาที่วิหารทิศเหนือของพระปฐมเจดีย์ ซึ่งสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงออกแบบปรับปรุงใหม่ และประดิษฐานเสร็จเมื่อ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 ต่อมาวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2466 พระราชทานนามว่า “พระร่วงโรจนฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชบูชนียบพิตร” และตามพระราชประสงค์ พระบรมอัฐิส่วนหนึ่งของรัชกาลที่ 6 ได้บรรจุไว้ที่ฐานด้านหลังองค์พระ

ใน พ.ศ. 2475 รัชกาลที่ 7 โปรดให้สร้างพระอุโบสถขึ้นใหม่ และใน พ.ศ. 2483 องค์พระปฐมเจดีย์ได้กลายเป็นสัญลักษณ์บนตราประจำจังหวัดนครปฐม

แผนผังวัดวางแบบมณฑล มีองค์เจดีย์เป็นศูนย์กลาง ล้อมด้วยพระวิหาร 4 ทิศ พระอุโบสถ และระเบียงคดยาวราว 400 เมตร ศิลปวัฒนธรรมสำรวจพบว่าพระพุทธรูปและรูปหล่อสำริดรอบระเบียงจากเดิม 80 องค์ ปัจจุบันมี 107 องค์ เป็นพระพุทธรูปปางตามพุทธประวัติ 66 องค์ พระพุทธรูปปางพิเศษประจำรัชกาลที่ 6 1 องค์ พระพุทธรูปประจำวันเกิด 8 องค์ และพระพุทธรูปกับรูปหล่ออื่น ๆ

ทางทิศใต้ขององค์เจดีย์เป็นที่ตั้งพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์ ซึ่งจัดแสดงโบราณวัตถุสมัยทวารวดี อาคารเดิมคับแคบและร้อน ปลาย พ.ศ. 2558 คณะกรรมการที่ราชพัสดุเห็นชอบให้กรมศิลปากรใช้พื้นที่ราว 6 ไร่ในที่ดินเรือนจำกลางนครปฐมเดิมเพื่อสร้างพิพิธภัณฑ์แห่งใหม่

องค์เจดีย์ขนาดใหญ่ต้องบูรณะเป็นระยะ ใน พ.ศ. 2509 พบรอยร้าว หลังศึกษานาน 9 ปี ผู้เชี่ยวชาญเห็นว่าต้องบูรณะเร่งด่วน และงานเสร็จใน พ.ศ. 2524 ต่อมาระหว่าง พ.ศ. 2551–2555 มีงานแก้ปัญหาความชื้นอีกครั้ง

วันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2541 ระหว่างงานฉลองวันคล้ายวันประดิษฐานพระร่วงโรจนฤทธิ์ ธูปยักษ์ที่สร้างขึ้นเพื่อการฉลองล้มลง มีผู้เสียชีวิต 5 คน และบาดเจ็บ 13 คน

ใน พ.ศ. 2552 กรมศิลปากรประกาศแผนเสนอพระปฐมเจดีย์เป็นมรดกโลก แต่ชาวบ้านจำนวนมากคัดค้านเพราะกังวลเรื่องการย้ายตลาดและการจัดการชุมชน รายงานระบุว่าการรับฟังความคิดเห็นใน พ.ศ. 2554 มีผู้เห็นด้วยเพียง 3 จาก 200 คน ใน พ.ศ. 2559 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมกลับมาผลักดันเรื่องนี้อีกครั้ง โดยยอมรับว่าต้องทำความเข้าใจกับประชาชนเรื่องผลกระทบ

งานนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์จัดทุกปีตั้งแต่ขึ้น 12 ค่ำถึงแรม 5 ค่ำ เดือน 12 รวม 9 วัน 9 คืน ซึ่งมักตรงกับเดือนพฤศจิกายน มีไฟประดับรอบองค์เจดีย์ ร้านค้า และมหรสพ Wikipedia ระบุว่างานในรูปแบบปัจจุบันจัดมาตั้งแต่ พ.ศ. 2517 เพื่อหารายได้บำรุงวัด นอกจากนี้ยังมีพิธีวันคล้ายวันประดิษฐานพระร่วงโรจนฤทธิ์ในวันที่ 2 พฤศจิกายน

ภายในวัดยังมีจุดสำคัญอื่น เช่น พระบรมสารีริกธาตุในพระวิหารทิศตะวันออก ศาลเจ้าพ่อปราสาททอง ศาลเจ้าพ่อเสือ และสถูปจำลององค์เก่า ส่วนรอบวัดมีตลาดโต้รุ่งเปิดราว 18.00–22.00 น.

การเดินทางมาจากกรุงเทพฯ ใช้ถนนเพชรเกษมเข้าตัวเมืองนครปฐม หรือนั่งรถไฟมาลงสถานีนครปฐมแล้วเดินหรือนั่งรถต่อไม่ไกล ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าเปิดทุกวันราว 05.00–19.00 น. บางแหล่งระบุถึง 20.00 น.

ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ เดินเวียนประทักษิณตามเข็มนาฬิกาบนระเบียงรอบองค์เจดีย์ และถอดรองเท้าก่อนเข้าพระวิหารและพระอุโบสถ