อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง

ก่อนจะมีปราสาท ยอดเขาแห่งนี้อาจเป็นที่เคารพของศาสนาพื้นถิ่นมาก่อน การเปลี่ยนที่บูชาท้องถิ่นให้เป็นปราสาทตามคติเขมรสำหรับ "กมรเตงชคตวฺนํรุง" เทพเจ้าแห่งพนมรุ้ง ซึ่งหมายถึงพระศิวะ น่าจะสะท้อนการที่ผู้นำท้องถิ่นผูกสัมพันธ์กับกษัตริย์เขมรผ่านศาสนา ชุมชนรอบเขาเป็นชุมชนใหญ่ ปากปล่องภูเขาไฟส่วนหนึ่งใช้เป็นบารายเก็บน้ำบนเขา และที่เชิงเขามีบารายอีก 2 สระ รวมทั้งสระหนองบัวรายและกุฏิฤๅษีที่เป็นอโรคยาศาล เมื่อ พ.ศ. 2561 กรมศิลปากรสำรวจด้วยเทคโนโลยี LiDAR และพบหลักฐาน 8 กลุ่มบนเขาและเชิงเขา ซึ่งเชื่อว่าเป็นหมู่บ้านอาศรมโยคีและที่อยู่ของข้าทาสที่ถวายแก่ปราสาท (ไทยโพสต์)

ปราสาทพนมรุ้งสร้างต่อเนื่องหลายสมัย ระยะแรกเป็นเทวสถานอิฐศิลปะแบบเกาะแกร์ ราวพุทธศตวรรษที่ 15 ฐานปราสาทอิฐ 2 หลังทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของปราสาทประธานยังหลงเหลืออยู่ ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าเก่ากว่าปราสาทประธานราว 200 ปี วิกิพีเดียสรุปจากจารึกภาษาเขมรโบราณและสันสกฤตว่า พระเจ้าราเชนทรวรมันที่ 2 แห่งเมืองพระนคร (ครองราชย์ พ.ศ. 1487–1511) สถาปนาเทวสถานถวายพระศิวะที่เขาพนมรุ้ง และพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 (พ.ศ. 1511–1544) อุทิศที่ดินและข้าทาสถวายเทวสถาน ต่อมาในพุทธศตวรรษที่ 16 จึงสร้างปรางค์น้อยทางทิศตะวันตกเฉียงใต้

ปราสาทประธานที่เห็นทุกวันนี้สร้างในพุทธศตวรรษที่ 17 วิกิพีเดียภาษาไทยและข่าวสดระบุว่าผู้สร้างคือ "นเรนทราทิตย์" เจ้านายราชวงศ์มหิธรปุระผู้ปกครองดินแดนแถบนี้ และเป็นต้นตระกูลของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ผู้สร้างนครวัด ท่านบำเพ็ญพรตเป็นโยคีที่พนมรุ้ง และจารึกพนมรุ้งหลักที่ 7 และ 9 ยังกล่าวถึง "หิรัณยะ" โอรสของท่านที่ดำเนินการก่อสร้างต่อ ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษให้เครดิตปราสาทประธานแก่พระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ความเห็นทั้งสองไม่ขัดกันนัก เพราะเป็นช่วงเวลาและราชวงศ์เดียวกัน

จารึกคือหลักฐานสำคัญที่สุดในการไขประวัติพนมรุ้ง มติชนระบุว่าระหว่างการบูรณะพบจารึก 9 หลัก ทั้งภาษาเขมรโบราณและภาษาสันสกฤต สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงอ่านและแปลจารึกชุดนี้ในพระวิทยานิพนธ์ "จารึกพบที่ปราสาทพนมรุ้ง" ระหว่าง พ.ศ. 2519–2521 สาขาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร ต่อมาใน พ.ศ. 2542–2543 มีการอ่านจารึกที่พบเพิ่มอีก 2 หลัก (จารึกปราสาทพนมรุ้ง 3 และจารึกปราสาทหินพนมรุ้ง 8) และเมื่อ พ.ศ. 2566 มหาวิทยาลัยศิลปากรจัดพิมพ์พระราชนิพนธ์ฉบับปรับปรุง "ปราสาทพนมรุ้ง และจารึกพบที่ปราสาทพนมรุ้ง" เนื่องในวาระครบ 80 ปี และเปิดตัวเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 2567

หลักที่สำคัญที่สุดคือจารึกปราสาทหินพนมรุ้ง หลักที่ 7 (บร.1, K.384) ฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าเป็นภาษาสันสกฤต อักษรเขมรโบราณ จารบนหินชนวนสีเทารูปใบเสมา 4 ด้าน รวม 76 บรรทัด ปัจจุบันเก็บที่หอสมุดแห่งชาติ ยอร์ช เซเดส์ เป็นผู้ชำระและแปล เนื้อหาสรรเสริญพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 และเชื้อพระวงศ์ บทความของมติชน (2567) สรุปว่าจารึก K.384 เป็นคำสรรเสริญนเรนทราทิตย์ พระญาติสนิทของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ซึ่งเคยเป็นนักรบในกองทัพ ก่อนสละโลกมาบำเพ็ญพรตที่พนมรุ้ง ผู้แต่งคือหิรัณยะ โอรสและศิษย์ของท่าน ผู้ถวายสิ่งของแก่ศาสนสถานและสร้างรูปพระบิดาด้วยทองคำในรูปพระศิวะ บทความเดียวกันชี้ว่าจารึกบางบทไม่ได้บอกตรงๆ ว่านเรนทราทิตย์เป็นผู้สร้างปราสาท นักวิชาการจึงมองพนมรุ้งในช่วงนี้ว่าเป็นที่บำเพ็ญพรตของท่านเป็นหลัก ส่วนตัวปราสาทประธาน ระเบียงคด สะพานนาค และทางเดินเป็นศิลปะแบบนครวัด ราวครึ่งหลังของพุทธศตวรรษที่ 17

แผนผังของปราสาทเป็นแนวตรงจากเชิงเขามุ่งสู่ปราสาทประธานที่หันหน้าไปทางทิศตะวันออก เริ่มจากบันไดและพลับพลาเปลื้องเครื่อง ที่เชื่อว่าเป็นที่ประทับเตรียมองค์ของกษัตริย์ก่อนเข้าพิธี ต่อด้วยทางดำเนินยาวราว 160 เมตร ขนาบด้วยเสานางเรียงยอดบัวตูมข้างละ 35 ต้น ไปสู่สะพานนาคราชชั้นแรกผังกากบาท ราวสะพานเป็นพญานาค 5 เศียร ซึ่งตามคติคือทางเชื่อมโลกมนุษย์กับโลกของเทพ กลางสะพานมีภาพสลักดอกบัว 8 กลีบ ซึ่งอาจหมายถึงเทพประจำทิศทั้งแปด ทางทิศเหนือของทางเดินมีพลับพลาศิลาแลงที่เรียกกันว่า "โรงช้างเผือก" จากนั้นเป็นบันไดที่มีชานพัก 5 ชั้นขึ้นสู่ลานบนยอดเขา และสะพานนาคราชชั้นที่ 2 หน้าซุ้มประตูระเบียงคดด้านตะวันออก

ปราสาทประธานก่อด้วยหินทรายสีชมพู ผังสี่เหลี่ยมจัตุรัสย่อมุม กว้าง 8.20 เมตร สูง 27 เมตร ด้านหน้ามีมณฑปเชื่อมด้วยอันตราละ ห้องครรภคฤหะตรงกลางเคยประดิษฐานศิวลึงค์แทนองค์พระศิวะ ซึ่งสูญหายไปแล้ว เหลือเพียงท่อโสมสูตรที่รับน้ำสรงจากศิวลึงค์ ใกล้กันมีโคนนทิ พาหนะของพระศิวะ ระเบียงคดก่อเป็นห้องยาวล้อมลานปราสาท ที่หน้าบันระเบียงคดด้านตะวันออกมีภาพสลักฤๅษี ซึ่งหมายถึงพระศิวะในปางผู้รักษาโรค และอาจหมายรวมถึงนเรนทราทิตย์ผู้สร้างปราสาทด้วย

ทับหลังและหน้าบันของปราสาทประธานเต็มไปด้วยภาพสลักเรื่องราวในศาสนาฮินดู เช่น ศิวนาฏราช (พระศิวะทรงฟ้อนรำ) นารายณ์บรรทมสินธุ์ อวตารของพระนารายณ์อย่างพระรามและพระกฤษณะ ภาพพิธีกรรม และชีวิตประจำวันของฤๅษี นอกจากนี้ยังมีลวดลายดอกไม้ ใบไม้ และเทพประจำทิศ ลวดลายเหล่านี้คือหลักฐานที่ใช้กำหนดว่าปราสาทประธาน บันได และสะพานนาคราชสร้างในพุทธศตวรรษที่ 17

ในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (พ.ศ. 1724–1761) มีการสร้างบรรณาลัยศิลาแลง 2 หลังทางด้านหน้าปราสาทประธานไว้เก็บคัมภีร์ ร่วมสมัยกับโรงช้างเผือก และตามข่าวสด ยังมีพลับพลา อโรคยาศาล และธรรมศาลาหรือที่พักคนเดินทางที่เชิงเขา วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าธรรมศาลานี้คือปราสาทบ้านบุ บนเส้นทางที่เชื่อมเมืองพระนครกับพิมาย เมื่ออาณาจักรเขมรหันมานับถือพุทธศาสนามหายาน เทวสถานแห่งนี้ก็ถูกดัดแปลงเป็นวัดในพุทธศาสนา

พนมรุ้งยังอยู่ในโครงข่าย "ราชมรรคา" ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ศิลปวัฒนธรรมสรุปจากจารึกปราสาทพระขรรค์ว่าพระองค์ทรงสร้างถนน 3 สายจากเมืองพระนคร พร้อม "บ้านมีไฟ" หรือธรรมศาลาเป็นระยะ สายจากเมืองพระนครถึงพิมายมีบ้านมีไฟ 17 แห่ง แต่พบในไทยเพียง 8 แห่ง และเซเดส์ประเมินว่าพระองค์สร้างที่พักคนเดินทางราว 121 แห่ง กับโรงพยาบาล 102 แห่ง นักวิชาการฝรั่งเศสลากแนวเส้นทางจากเมืองพระนครผ่านช่องตาเมือนและพนมรุ้งไปยังพิมาย ที่เชิงเขาพนมรุ้งพบทั้งบ้านมีไฟและอโรคยาศาล ส่วนที่ปราสาทเมืองต่ำพบร่องรอยถนนโบราณจากบารายมุ่งสู่พนมรุ้ง อย่างไรก็ดี ผู้วิจัยเห็นว่ายังยืนยันไม่ได้ว่าถนนสายนี้มีอยู่จริงตลอดแนวในเขตไทย และอาจเป็นเพียงโครงการที่วางแนวด้วยบ้านมีไฟไว้ก่อน

เมื่ออำนาจเขมรเสื่อมลงและสุโขทัยกับอยุธยาขึ้นมาแทน พนมรุ้งยังปรากฏในเอกสารไทย ข่าวสดอ้างพงศาวดารอยุธยาว่าใน พ.ศ. 1981 สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) เตรียมทัพไปตีเมืองพิมายและพนมรุ้ง และในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็มีการกล่าวถึงเมืองนางรอง ซึ่งอยู่ห่างจากปราสาทไปทางตะวันตกราว 20 กิโลเมตร

ปราสาทพนมรุ้งได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 52 ตอนที่ 75 ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าเป็นปี พ.ศ. 2478 ส่วนวิกิพีเดียภาษาไทยเขียนว่า พ.ศ. 2475 กรมศิลปากรเริ่มบูรณะใน พ.ศ. 2514 ด้วยวิธีอนัสติโลซิส (Anastylosis) คือรื้อของเดิมลงโดยทำรหัสทุกชิ้น เสริมฐานรากใหม่ให้แข็งแรง แล้วประกอบชิ้นส่วนเดิมกลับที่เดิม งานใช้เวลา 17 ปีจนเสร็จ และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯ ทรงเปิดอุทยานประวัติศาสตร์อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2531 ซึ่งตรงกับวันอนุรักษ์มรดกไทย

ผู้วางรากฐานการบูรณะพนมรุ้งคือปิแอร์ ปิชาร์ (Pierre Pichard) สถาปนิกชาวฝรั่งเศสที่เกิดเมื่อ 22 กุมภาพันธ์ 2479 ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าเขาเริ่มงานในไทยที่ปราสาทหินพิมายตั้งแต่ปี 2509 ภายใต้การนำของแบร์นาร์ด-ฟิลิปป์ โกรส์ลิเย และได้รับเชิญให้ดูแลการบูรณะพนมรุ้งใน พ.ศ. 2515 สมัยที่เชื้อ สาริมาน เป็นอธิบดีกรมศิลปากร โครงการช่วงที่เขาดูแลอยู่ระหว่าง พ.ศ. 2515–2521 เขาเป็นผู้นำวิธีอนัสติโลซิสมาใช้ในงานบูรณะของไทยเป็นครั้งแรก คือนำชิ้นส่วนเดิมกลับเข้าตำแหน่งให้มากที่สุดและใช้วัสดุใหม่ให้น้อยที่สุด ต่อมาเขาเป็นหัวหน้าสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบุรพทิศ (EFEO) ศูนย์กรุงเทพฯ และถึงแก่กรรมเมื่อ 22 สิงหาคม 2567 อายุ 88 ปี

ในพิธีเปิดครั้งนั้นมีช่องว่างเหลืออยู่ช่องเดียว คือตำแหน่งของทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ เหนือประตูมณฑปด้านตะวันออก วิกิพีเดียระบุว่าทับหลังถูกโจรกรรมไปราว พ.ศ. 2503 ในช่วงสงครามเวียดนาม และสถาบันศิลปะแห่งชิคาโกได้มาใน ค.ศ. 1967 (พ.ศ. 2510) กรมศิลปากรยึดชิ้นส่วนบางชิ้นคืนได้จากร้านขายของเก่าย่านราชประสงค์เมื่อ พ.ศ. 2508 ต่อมาใน พ.ศ. 2516 ศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล คณบดีคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร และไฮแรม วูดเวิร์ด จูเนียร์ อดีตอาสาสมัครสันติภาพ พบทับหลังจัดแสดงอยู่ที่ชิคาโก และทรงมีหนังสือแจ้งอธิบดีกรมศิลปากรว่าควรขอคืน

ปี 2531 การทวงคืนกลายเป็นกระแสระดับชาติ มีการรณรงค์ทั้งในกรุงเทพฯ ต่างจังหวัด และในหมู่ชาวไทยที่ชิคาโก วงคาราบาวแต่งเพลง "ทับหลัง" และใช้เป็นชื่ออัลบั้มชุดที่ 9 ที่บุรีรัมย์ รองศาสตราจารย์วันชัย วัฒนกุล อธิการบดีวิทยาลัยครูบุรีรัมย์ เป็นประธานการชุมนุมของประชาชนกว่า 15,000 คน ซึ่งยื่นหนังสือถึงเอกอัครราชทูตสหรัฐฯ ผ่านพร อุดมพงษ์ ผู้ว่าราชการจังหวัด วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าในเดือนตุลาคม 2531 สถาบันศิลปะแห่งชิคาโกตกลงส่งคืน แลกกับเงินบริจาคจากมูลนิธิ Elizabeth F. Cheney ในชิคาโก ทับหลังขึ้นเครื่องบินยูไนเต็ดแอร์ไลน์เมื่อ 9 พฤศจิกายน ถึงกรุงเทพฯ 10 พฤศจิกายน และกลับขึ้นติดตั้งที่เดิมเมื่อ 7 ธันวาคม 2531

มติชน (2567) ให้รายละเอียดเสริมเรื่องทับหลังว่า ตัวทับหลังมีอายุราว พ.ศ. 1650 ถูกลักลอบนำไปสหรัฐอเมริการาว พ.ศ. 2508 และพบว่าจัดแสดงที่ชิคาโกใน พ.ศ. 2516 กรมศิลปากรพยายามทวงคืนระหว่าง พ.ศ. 2516–2521 และคณะกรรมาธิการของสภาผู้แทนราษฎรก็ทวงอีกครั้งในปี 2531 แต่ไม่สำเร็จทั้งสองครั้ง ตามบทความนี้ สิ่งที่พลิกสถานการณ์คือการรณรงค์และเดินขบวนของคนไทยในสหรัฐฯ โดยเฉพาะที่ชิคาโก จนเกิดการไกล่เกลี่ยและส่งคืนในที่สุด

ภาพบนทับหลังคือพระนารายณ์บรรทมตะแคงขวาเหนือพญาอนันตนาคราช ซึ่งทอดตัวบนมกรกลางเกษียรสมุทร ก้านดอกบัวผุดจากพระนาภีโดยมีพระพรหมประทับอยู่บนดอก พระหัตถ์ถือคทา สังข์ และจักร พระหัตถ์หน้าขวารองพระเศียร ทรงมงกุฎทรงกรวยและผ้าจีบมีชายรูปหางปลาซ้อน 2 ชั้น และมีพระลักษมีประทับที่ปลายพระบาท ที่ชิคาโก ทับหลังเคยจัดแสดงในชื่อ "the Birth of Brahma with Reclining Vishnu on a Makara"

เรื่องการทวงคืนยังไม่จบเพียงทับหลัง เสาประดับกรอบประตูรูปพระกฤษณะยกภูเขาโควรรธนะ สูงราว 95 เซนติเมตร จากกรอบประตูด้านซ้ายของมณฑปด้านตะวันออก ซึ่งเชื่อว่าถูกลักลอบนำออกไปใน พ.ศ. 2508 และมีผู้บริจาคให้สถาบันศิลปะแห่งชิคาโกใน พ.ศ. 2509 เคยถูกระบุผิดว่ามาจากกัมพูชา จนดร.นิโกลาส์ เรอวีร์ นักวิจัยของสถาบัน ลงพื้นที่และยืนยันว่ามาจากพนมรุ้ง คณะกรรมการสถาบันมีมติถอนออกจากทะเบียนเมื่อ 11 มิถุนายน 2567 และกรมศิลปากรประกาศการส่งคืนในสัปดาห์ต่อมา เพื่อนำกลับไปรวมกับกรอบประตูเดิมคู่กับทับหลัง

ปรากฏการณ์ที่ทำให้พนมรุ้งโด่งดังคือดวงอาทิตย์ส่องลอดช่องประตูทั้ง 15 ช่อง ปีละ 4 ครั้ง คือขึ้นราวต้นเมษายนและต้นกันยายน (เช่น 8–10 ก.ย. 2568 เวลาประมาณ 05.57 น.) และตกราวต้นมีนาคมและต้นตุลาคม (ราว 5–7 ต.ค. เวลาประมาณ 17.55 น.) ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าเป็นเพราะแนวปราสาทเบี่ยงไปทางเหนือราว 5.5 องศา ก่อนการบูรณะหลังคาที่ถล่มลงมาปิดช่องประตู จึงไม่มีใครเห็น จนเจ้าหน้าที่บูรณะสังเกตเห็นหลังงานเสร็จ ใน พ.ศ. 2546 แอสเกอร์ มอลเลอรุป สถาปนิกชาวเดนมาร์ก คำนวณวันเวลาได้แม่นยำ บทความยังย้ำว่าไม่มีจารึกหรือภาพสลักใดกล่าวถึงปรากฏการณ์นี้

งานประเพณีขึ้นเขาพนมรุ้งมีที่มาสองชั้น วิกิพีเดียระบุว่าชาวบ้านเริ่มขึ้นเขาในวันเพ็ญเดือน 5 ตั้งแต่ พ.ศ. 2485 เพื่อปิดทองรอยพระพุทธบาทจำลองในปรางค์น้อย ส่วนศิลปวัฒนธรรมระบุว่าภาคราชการเริ่มจัดเป็นงานประเพณีครั้งแรกใน พ.ศ. 2534 โดยย้ายมาจัดช่วงสุดสัปดาห์แรกของเดือนเมษายน งานมีขบวนจำลองการเสด็จของพระนางภูปตินทรลักษมีเทวี มารดาของนเรนทราทิตย์ และขบวนสัตว์พาหนะ 10 ชนิด งานปี 2569 จัดวันที่ 3–5 เมษายน ตรงกับช่วงพระอาทิตย์ขึ้นลอดประตูราว 05.50–06.10 น. (แนวหน้า)

ปราสาทยังผ่านเหตุร้ายในยุคใหม่ คืนวันที่ 19 พฤษภาคม 2551 คนร้ายเข้าทุบทำลายรูปทวารบาลและรูปสัตว์พาหนะ และเคลื่อนย้ายศิวลึงค์ หัวหน้าอุทยานในเวลานั้นระบุว่าชิ้นที่เป็นของจริงมีเพียงเศียรนาค 4 จาก 11 เศียร ที่เหลือเป็นของจำลองอายุกว่า 20 ปี และเริ่มซ่อมเมื่อ 26 พฤษภาคม ด้านการรับรองระดับโลก อธิบดีกรมศิลปากรแถลงเมื่อ 9 กรกฎาคม 2562 ว่าคณะกรรมการมรดกโลกสมัยที่ 43 ที่บากู รับรองให้กลุ่มปราสาทพนมรุ้ง ปราสาทเมืองต่ำ และปราสาทปลายบัด ขึ้นบัญชีเบื้องต้น (Tentative List) แล้ว (ข่าวสด)