หนองหาร

วิกิพีเดียสันนิษฐานว่าหนองหารเกิดจากการยุบตัวของแผ่นดิน เมื่อชั้นหินเกลือใต้ดินถูกน้ำชะละลายจนเกิดโพรงขนาดใหญ่ แล้วพื้นผิวด้านบนพังทลายลงเป็นแอ่งน้ำ ภายหลังหนองหารกลายเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืดและนกน้ำ และเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำสำคัญของประเทศ

ชื่อสะกดได้ทั้ง "หนองหาร" และ "หนองหาน" วิกิพีเดียอ้างบทความของสุจิตต์ วงษ์เทศ ในมติชน (ต.ค. 2555) ที่มีชื่อว่า "หนองหาน ไม่ใช่ หนองหาร" และในบทความของสุจิตต์ที่ศิลปวัฒนธรรมเผยแพร่ เขาอธิบายว่าคำนี้ย่อมาจาก "หนองละหาน" ซึ่งหมายถึงที่ลุ่มต่ำที่มีน้ำขังมาก

ตำนานกำเนิดแม่น้ำอีสานในอุรังคธาตุ ตามที่สุจิตต์ วงษ์เทศ เล่าไว้ในศิลปวัฒนธรรม ระบุว่าพญานาคสองตนคือพินทโยนกวตินาคกับธนมูลนาค ผิดใจกันเรื่องแบ่งอาหารจนต่อสู้กันในหนองแส แล้วต่างควักดินหนีไปคนละทางเกิดเป็นแม่น้ำต่าง ๆ ส่วนชีวายนาคผู้เป็นหลานควักแม่น้ำวกวนจากแม่น้ำมูลจนท่วมเมืองหนองหานหลวงและหนองหานน้อย กลายเป็นแม่น้ำชี สุจิตต์มองว่าพญานาคในตำนานเป็นสัญลักษณ์ของผู้คนดั้งเดิม และเรื่องนี้มีเค้าจากภูมิประเทศและความเชื่อจริง

หนองหารเคยเป็นที่ตั้งบ้านเมืองมาแต่โบราณ วิกิพีเดียระบุว่าเดิมชื่อ "เมืองหนองหานหลวง" และสันนิษฐานว่าเป็นหัวเมืองหลักทางเหนือของอาณาจักรขอม คล้ายพิมายหรือละโว้ (บทความนี้ยังถูกติดป้ายว่าต้องการแหล่งอ้างอิงเพิ่ม) ตำนานอุรังคธาตุเล่าว่าเมื่อพระมหากัสสปะอัญเชิญพระอุรังคธาตุมา ได้แวะบิณฑบาตที่เมืองหนองหานหลวงเพื่อบอกกล่าวแก่พญาสุวรรณภิงคาร

ตำนานเดียวกันเล่าว่าพญา 5 เมือง ได้แก่ พญานันทเสนแห่งเมืองศรีโคตบูร พญาจุลณีพรหมทัต พญาอินทปัตถนคร พญาคำแดงแห่งเมืองหนองหานน้อย และพญาสุวรรณภิงคารแห่งเมืองหนองหานหลวง ร่วมกันปั้นดินก่ออุโมงค์และเผาไฟ 3 วัน 3 คืนเพื่อบรรจุพระอุรังคธาตุที่ภูกำพร้า ซึ่งต่อมาคือพระธาตุพนม ตำนานตอนนี้สอดคล้องกับตำนานพระธาตุเชิงชุมและพระธาตุนารายณ์เจงเวงในสกลนคร วิกิพีเดียสันนิษฐานว่าหลังยุคพญาสุวรรณภิงคาร เมืองอาจร้างไปเพราะสงครามหรือภัยธรรมชาติ

หลักฐานโบราณคดีช่วยให้เห็นภาพเมืองโบราณริมหนองชัดขึ้น เว็บไซต์ Tim's Thailand ระบุว่าเมืองขอมที่อยู่ก่อนสกลนครปัจจุบันน่าจะรุ่งเรืองช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 10–13 เป็นเมืองประเทศราชที่มีอิสระพอสมควร ใช้น้ำจากหนองหาร และส่งเกลือไปถึงเมืองพระนคร หลังสิ้นรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ชาวขอมทิ้งเมือง ชาวลาวล้านช้างจึงมาตั้ง "เชียงใหม่หนองหาน" และดัดแปลงปรางค์ขอมเป็นพุทธสถาน พระธาตุเชิงชุมเดิมเป็นปรางค์ศิลาแลงที่น่าจะสร้างในคริสต์ศตวรรษที่ 11 ก่อนชาวลาวก่อครอบในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ภายในกรอบประตูมีจารึกภาษาเขมรโบราณบันทึกการถวายที่ดิน แรงงาน วัว 6 ตัว และข้าว ส่วนสระพังทองห่างพระธาตุราว 230 เมตร คือบารายขนาดราว 210×400 เมตร และถนนกำเมืองก็ทอดตามแนวคูเมืองเดิม

พระธาตุนารายณ์เจงเวง ห่างตัวเมืองราว 5–6 กม. เป็นอีกร่องรอยของยุคขอม Love Thailand ระบุว่าเป็นปราสาทหินทรายหลังเดียวบนฐานศิลาแลง ศิลปะเขมรแบบบาปวนตอนปลายถึงนครวัดตอนต้น ราวพุทธศตวรรษที่ 16–17 เดิมเป็นเทวสถานฮินดู ภายหลังเปลี่ยนเป็นพระธาตุแบบอีสาน ตำนานเล่าว่านางนาเวงแห่งเมืองหนองหานหลวงนำฝ่ายหญิงแข่งสร้างพระธาตุกับฝ่ายชายที่สร้างพระธาตุภูเพ็ก ฝ่ายหญิงจุดโคมไฟแขวนไว้บนต้นไม้ให้ฝ่ายชายเข้าใจว่าดาวเพ็กขึ้นแล้วจึงหยุดงาน ฝ่ายหญิงจึงสร้างเสร็จก่อน

พระธาตุเชิงชุมริมหนองหารเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดสกลนคร งานของสุรชัย ชินบุตร (ม.ราชภัฏสกลนคร ปี 2567) จัดกลุ่มตำนานพระธาตุเชิงชุมไว้หลายเรื่อง เช่น ตำนานแม่กาเผือก ตำนานเมืองสกลนคร ตำนานอุรังคธาตุ ตำนานเมืองล่ม และตำนานพญานาค และระบุว่าประวัติศาสตร์สกลนครถูกเรียบเรียงชัดเจนขึ้นในลุ่มน้ำหนองหารช่วงต้นรัตนโกสินทร์

เมืองสกลนครยุคปัจจุบันตั้งอยู่ริมหนองหาร เดลินิวส์ (2568) รายงานว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งเมืองสกลนครเป็นเมืองขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ เมื่อ 17 สิงหาคม 2381 มีพระยาประจันตประเทศธานีเป็นเจ้าเมืองคนแรก ปี 2568 จึงเป็นวาระครบ 187 ปี

ฝั่งเหนือของหนองหารคือชุมชนคาทอลิกบ้านท่าแร่ ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2427 บาทหลวงซาเวียร์ เกโก แห่งคณะมิสซังต่างประเทศแห่งปารีส กับครูทัน ครูคำสอนชาวเวียดนาม นำผู้ศรัทธาลงแพไม้ไผ่และเรือเล็กข้ามหนองหารยามกลางคืนไปตั้งถิ่นฐานที่ท่าแร่ สาเหตุคือความขัดแย้งกับกรมการเมืองสกลนคร เพราะไพร่และทาสของขุนนางหันมาเข้ารีตเพื่อหนีภาษีและการเกณฑ์แรงงาน จนหาที่อยู่ที่ทำกินยาก ระหว่างข้ามหนอง ผู้อพยพสวดขอความคุ้มครองจากนักบุญมีคาแอล และนับถือท่านเป็นองค์อุปถัมภ์ของหมู่บ้านนับแต่นั้น

หนองหารยังผูกพันกับชีวิตคนจำนวนมาก วิกิพีเดียอ้างข้อมูลสถาบันพัฒนาประชาสังคมว่าอิทธิพลของหนองหารครอบคลุม 32 ตำบล ในสกลนคร 12 ตำบลและนครพนม 20 ตำบล พื้นที่รวมราว 1,671 ตร.กม. มีผู้ใช้ประโยชน์ 240,327 คน จาก 80,750 ครัวเรือน ชาวบ้านรอบหนองส่วนใหญ่ทำเกษตร และมีชุมชนเมืองติดริมหนอง

เกาะดอนสวรรค์มีประวัติทั้งทางศาสนาและข้อพิพาท ผู้จัดการออนไลน์ (ก.ย. 2555) รายงานว่าวัดดอนสวรรค์ขึ้นทะเบียนเป็นวัดเมื่อปี 2472 และประกาศในราชกิจจานุเบกษาเดือนสิงหาคม ต่อมาไม่มีพระจำพรรษาจนถูกจัดเป็นวัดร้าง ก่อนมีพระกลับมาและเปลี่ยนสถานะกลับเป็นวัดมีพระ ปี 2555 เกิดข้อพิพาทเมื่อนายกเทศมนตรีนครสกลนครคัดค้านการออกโฉนดให้วัด โดยมองว่าเป็นที่สาธารณประโยชน์ ขณะที่ฝ่ายวัดยืนยันว่าเป็นที่ธรณีสงฆ์

ปัจจุบันเกาะดอนสวรรค์เป็นจุดท่องเที่ยว เดลินิวส์ (ก.ย. 2568) รายงานว่าเกาะมีพื้นที่ราว 500 ไร่ กันไว้เพื่อการท่องเที่ยวราว 120 ไร่ ป่าบนเกาะมีไม้ใหญ่เก่าแก่และอยู่ในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ มีต้นตะเคียนคู่ที่ชาวบ้านเคารพ โบสถ์เก่า บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ และรูปปั้นพญานาค นั่งเรือจากท่าเรือสวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ (สระพังทอง) ราว 15–20 นาที บริการ 08:00–17:00 น. คนละ 100 บาท และไม่อนุญาตให้ค้างคืน

น้ำจากหนองหารยังหล่อเลี้ยงพื้นที่เกษตรปลายน้ำ ผู้จัดการออนไลน์ (ก.พ. 2555) รายงานว่าโครงการพัฒนาลุ่มน้ำก่ำอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ในอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ซึ่งรับน้ำจากหนองหาร เริ่มก่อสร้างโดยกรมชลประทานตั้งแต่ปี 2535 งบรวมราว 6,900 ล้านบาท ส่งน้ำหน้าแล้งได้กว่า 51,000 ไร่ จากเป้าหมาย 160,000 ไร่ แต่คลองและสถานีสูบน้ำที่โอนให้ท้องถิ่นดูแลหลายแห่งชำรุดเพราะขาดงบซ่อม

วันที่ 20 มีนาคม 2557 พายุฤดูร้อนพัดยอดพระธาตุเชิงชุมหักค้างอยู่บนนั่งร้านที่ใช้ปิดทอง ผู้จัดการออนไลน์ (มิ.ย. 2557) รายงานว่ากรมศิลปากรออกแบบและควบคุมการบูรณะ เสริมโครงสร้างด้วยสแตนเลส และนำฉัตรทองคำลงมาเก็บรักษา งบประมาณมาจากเงินบริจาคของหน่วยงานและประชาชน และคาดว่าแล้วเสร็จในเดือนกรกฎาคม 2557 อธิบดีกรมศิลปากรยกย่องชาวสกลนครว่าเป็นตัวอย่างของการดูแลโบราณสถาน

หนองหารเผชิญปัญหาทั้งน้ำท่วม น้ำแล้ง วัชพืช และน้ำเสีย อินโฟเควสท์ (24 ต.ค. 2563) รายงานว่ารองนายกรัฐมนตรีประวิตร วงษ์สุวรรณ และนายวราวุธ ศิลปอาชา ลงพื้นที่เร่งฟื้นฟูหนองหาร ซึ่งมีลำห้วยไหลเข้า 21 สาย ปัญหาหลักคือระบบนิเวศเสื่อมโทรม ความจุน้ำลดลง และน้ำเสียจากเทศบาลกับชุมชนรอบหนอง รัฐบาลอนุมัติแผนแม่บท 10 ปี 62 โครงการ งบราว 7,455 ล้านบาท รวมถึงการผันน้ำจากแม่น้ำพุงเชื่อมโครงการพัฒนาลุ่มน้ำก่ำอันเนื่องมาจากพระราชดำริ และเพิ่มพื้นที่ชลประทานกว่า 25,000 ไร่

จุดชมวิวยอดนิยมริมหนองหารคือสวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ ซึ่งมีพระบรมรูปสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีอยู่ริมน้ำ ช่วงเช้ามีพระอาทิตย์ขึ้นเหนือทะเลสาบ และหน้าหนาวมีนกอพยพอย่างนกกระสาและเป็ดน้ำ ตามที่เดลินิวส์รายงาน