อุทยานแห่งชาติน้ำตกพาเจริญ

สถานะทางกฎหมายสำคัญที่ควรรู้คือ พาเจริญยังเป็นอุทยานแห่งชาติ (เตรียมการ) ยังไม่ได้ประกาศในราชกิจจานุเบกษา จึงไม่มีลำดับอุทยานแห่งชาติ วันที่ 30 เมษายน 2561 กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเห็นชอบแนวเขตและส่งเรื่องต่อคณะรัฐมนตรี แต่จนถึงปี 2569 ยังไม่พบประกาศ

ปี 2535 ส่วนอุทยานแห่งชาติ กรมป่าไม้ ตั้งวนอุทยานน้ำตกพาเจริญขึ้นในป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่สอด เพราะมีการบุกรุกครอบครองพื้นที่มาก ปี 2536 คำสั่งที่ 937/2536 แต่งตั้งหัวหน้าวนอุทยาน และให้สำรวจป่าแม่ละเมา ป่าแม่สอด ป่าช่องแคบ และป่าแม่โกนเกนเพื่อจัดตั้งอุทยานแห่งชาติ วันที่ 8 พฤศจิกายน 2537 คณะกรรมการอุทยานแห่งชาติมีมติยกระดับเป็นอุทยานแห่งชาติน้ำตกพาเจริญ

TrueID เล่าว่าชื่อน้ำตกมาจาก "สหายพา" สมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์ที่พบน้ำตกเป็นคนแรก แล้วชาวบ้านที่มาตั้งถิ่นฐานทีหลังเติมคำว่า "เจริญ" ซึ่งเป็นเรื่องเล่าท้องถิ่นจากแหล่งเดียว แต่สอดคล้องกับที่ไกด์ชาวม้งเคยเล่าว่าพบพระเคยเป็นพื้นที่สีแดง น้ำตกนี้ยังมีอีกชื่อว่าน้ำตกร่มเกล้า 97 ชั้น TrueID ยังระบุว่าสภาจังหวัดตากเคยจัดตั้งพื้นที่นี้ในปี 2530 ราว 2,000 ไร่ ซึ่งต่างจากข้อมูลวนอุทยานปี 2535

ชุมชนรอบอุทยานมีประวัติยาวนาน สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูงระบุว่าชาวม้งราว 2,000 คนอพยพจากอมก๋อยมาดอยมูเซอในปี 2468 ย้ายไปบ้านป่ากล้วยปี 2471 และบ้านป่าคาปี 2496 พบพระเป็นกิ่งอำเภอเมื่อ 1 เมษายน 2520 และเป็นอำเภอเมื่อ 3 มีนาคม 2530 ระหว่างปี 2530–2538 มีการจัดที่ให้ชาวเขา 1,423 ครัวเรือนใน 19 หมู่บ้านรวมไทยพัฒนา ปัจจุบันพืชเด่นคือกุหลาบ ดาวเรือง และอะโวคาโด ส่วนชื่อพบพระมีสองที่มา คือคำกะเหรี่ยงที่แปลว่าหนองน้ำ หรือคำว่าเพอะพะที่หมายถึงถนนโคลน

ขนาดพื้นที่มีสามตัวเลข ข้อมูลกรมอุทยานล่าสุดระบุราว 481,550 ไร่ ข้อมูลเดิมระบุ 534,375 ไร่ และ TrueID ระบุราว 491,686 ไร่ ปี 2562 มีผู้มาเยือนราว 152,500 คน

น้ำตกพาเจริญเป็นน้ำตกหินปูนที่รวมน้ำจากลำห้วยหลายสายและน้ำซับจากภูเขา มี 97 ชั้น ประกอบด้วยชั้นใหญ่หนึ่งชั้นและชั้นเล็กจำนวนมาก ไหลตลอดปี อยู่ติดที่ทำการ เดินจากลานจอดไม่ไกล มีแอ่งน้ำด้านล่าง ยังไม่มีแหล่งใดระบุความสูง ทางเดินขึ้นชั้นบนชันและลื่น โดยเฉพาะฤดูฝน

น้ำตกป่าหวายได้ชื่อจากหวายที่ขึ้นหนาแน่น เจ้าหน้าที่ระบุว่ามีชั้นหลัก 7 ชั้น และชั้นย่อยรวมกว่า 100 ชั้น ถัดจากชั้นบนราว 30 เมตรมีปล่องกว้างราว 10 เมตรที่น้ำไหลหายลงไป เรียกว่าน้ำตกพิศวง เดิมเรียกถ้ำนรก ระยะจากพาเจริญระบุต่างกัน 14 หรือราว 22 กิโลเมตร ห้ามเข้าใกล้ปล่องโดยไม่มีเจ้าหน้าที่

บ่อน้ำร้อนห้วยน้ำนักในตำบลพบพระ ห่างอุทยานราว 12 กิโลเมตร เป็นน้ำพุร้อนธรรมชาติราว 60 องศา ไม่มีกลิ่นกำมะถัน ข้อมูลปี 2562 ระบุว่ามีบ่อแช่ส่วนตัว 4 บ่อ บ่อใหญ่ 2 บ่อ ห้องพัก 8 ห้อง และลานกางเต็นท์ ถูกโปรโมตว่าเป็นออนเซ็นเมืองตาก

จุดชมวิวดอยเกี๊ยะสูงราว 512 เมตร มองเห็นผืนป่าฝั่งเมียนมา และทะเลหมอกเหนือหุบแม่น้ำเมยในฤดูหนาว ห่างอุทยานราว 18 กิโลเมตร ดีที่สุดช่วงเช้าตรู่หรือบ่ายแก่ บางแหล่งเรียกว่าจุดสูงสุดบนแนวชายแดน ซึ่งน่าจะหมายถึงเฉพาะช่วงนั้น

หน้าทางเดินไปทุ่งดอกกระเจียวใกล้ที่ทำการมีกระเจียวส้มขึ้นกว่า 10 ไร่ ได้ชื่อว่าราชินีแห่งขุนเขาตะวันตก บานราวกรกฎาคมถึงต้นกันยายน มากที่สุดในเดือนสิงหาคม ป่าในอุทยานเป็นป่าเบญจพรรณและป่าสน สัตว์ที่เคยมีรายงาน เช่น กระทิง กวาง เก้ง หมูป่า เม่น ชะนี และลิง

เดือนกรกฎาคม 2564 อุทยานปิดชั่วคราวช่วงโควิด และวันที่ 16–17 ตุลาคม 2564 ฝนตกหนักทำให้ดินสไลด์บนทางหลวง 1090 ช่วงอุ้มผาง ทางหลวงสายนี้เป็นทางขึ้นเขาคดเคี้ยวที่มักเรียกว่าถนนลอยฟ้าไปอุ้มผาง ควรตรวจเบรกและยางก่อนเดินทาง

ฤดูหนาวอุณหภูมิต่ำสุดลงถึงราว 6 องศา วันที่ 9 ธันวาคม 2562 อุทยานวัดได้ 10 องศาในตอนเช้า ช่วงกรกฎาคมถึงกันยายนน้ำตกแรงที่สุดและกระเจียวบาน ส่วนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์อากาศเย็น มีทะเลหมอกที่ดอยเกี๊ยะ และเหมาะกับบ่อน้ำร้อน อุทยานเปิดราว 08:00–17:00 มีบ้านพักและลานกางเต็นท์ ค่าเข้าควรสอบถามอุทยานก่อน เพราะยังไม่ได้ประกาศเป็นอุทยานอย่างเป็นทางการ โทร 055-030178