อุทยานแห่งชาติลานสาง

ลานสางได้รับการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติเมื่อ 14 พฤษภาคม 2522 นับเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 15 ของไทย มีพื้นที่ราว 65,000 ไร่ หรือราว 104 ตารางกิโลเมตร จัดเป็นอุทยานขนาดเล็ก อยู่ในการดูแลของสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 14 ตาก ปี 2562 มีผู้มาเยือนราว 38,900 คน

ตำนานเล่าว่าในการยกทัพครั้งที่สองไปตีเชียงใหม่ ทหารพลัดหลงกับสมเด็จพระเจ้าตากสินกลางป่าทึบในยามค่ำ จนรุ่งสางจึงพบพระองค์ประทับบนหลังม้ากลางลานหิน มีทหารพม่าคุกเข่าล้อมอยู่ จึงเรียกที่นี่ว่า "ลานสาง" ใกล้น้ำตกลานสางยังมีหินที่เชื่อว่าเป็นรอยกีบม้าของพระองค์ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่ายังไม่ทราบความหมายที่แท้จริง เรื่องนี้จึงเป็นตำนาน

ภูมิประเทศเป็นเทือกเขาในแนวเทือกเขาถนนธงชัย สูงทางตะวันตกและใต้ ลาดลงทางตะวันออก ยอดสูงสุดคือยอดเขาอุ้มยอม ราว 1,065 เมตร ลำห้วยสำคัญ ได้แก่ ห้วยลานสาง ห้วยท่าเล่ คลองห้วยทราย และห้วยอุ้มยอม ป่ามีทั้งป่าดงดิบ ป่าสนเขา ป่าดิบเขา ป่าเต็งรัง และป่าเบญจพรรณ

น้ำตกเรียงเป็นชุดตามห้วยลานสาง เริ่มจากน้ำตกผาลาด ลานหินลาดกว้างราว 25 เมตร ยาว 40 เมตร ห่างที่ทำการราว 200 เมตร ถัดขึ้นไปราว 200 เมตรคือน้ำตกลานเลี้ยงม้า สูงราว 5 เมตร น้ำไหลผ่านช่องหินกว้างราว 6 เมตร

น้ำตกลานสางเป็นน้ำตกหลัก สูงราว 40 เมตร ไหลลง 3 ช่วงสู่แอ่งน้ำ แล้วต่อลงไปน้ำตกลานเลี้ยงม้า ระยะจากศูนย์บริการระบุไว้ราว 200–500 เมตร วิกิพีเดียยังระบุน้ำตกผาเงิบสูง 19 เมตรที่ไหลเฉพาะหน้าฝนและหน้าหนาว

ถัดจากน้ำตกลานสางราว 750 เมตรคือน้ำตกผาผึ้ง สูงราว 30 เมตร เป็นหน้าผาชันราว 70 องศา และอีกราว 1.2 กิโลเมตรตามเส้นทางศึกษาธรรมชาติคือน้ำตกผาเท สูงราว 25 เมตร รวมระยะจากที่ทำการถึงผาเทราว 2.2–2.5 กิโลเมตร ยังมีน้ำตกผาน้อยที่มีแอ่งลึก และน้ำตกท่าเล่สูงราว 50 เมตรที่อยู่ไกล ควรสอบถามเจ้าหน้าที่ก่อน

นอกจากน้ำตก ยังมีจุดชมวิวเขาน้อยที่มองเห็นผืนป่าและตัวเมืองตาก ทางขึ้นเริ่มที่ศาลข้างศูนย์บริการ จุดชมวิวเขาแสนห้วง และดอยผาแดง ซึ่งมีลานกางเต็นท์ตามฤดูกาล เปิดราว 1 พฤศจิกายนถึงปลายกุมภาพันธ์ และมีเส้นทางจักรยานผ่านหมู่บ้านชาวเขา สัตว์ป่าที่เด่นคือเต่าปูลู รวมทั้งหมูป่า เก้ง เลียงผา และกิ้งก่าบิน

รอบอุทยานมีชุมชนม้ง มูเซอ ลีซู และคนไทยพื้นราบ งานวิจัยปี 2565 สำรวจการมีส่วนร่วมของชาวเขา 318 ครัวเรือนในการป้องกันไฟป่ารอบอุทยาน พบว่าอยู่ในระดับปานกลาง

งานวิจัยใน TCI ระบุว่าราว 73% ของอุทยานเป็นป่าผลัดใบ ซึ่งติดไฟง่าย จุดความร้อนในอุทยานช่วง 1 มกราคมถึง 31 พฤษภาคมมีจำนวน 60 จุดในปี 2560, 30 จุดในปี 2561, 95 จุดในปี 2562 และ 122 จุดในปี 2563 ห่างอุทยานราว 18 กิโลเมตรคือศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงจังหวัดตาก (ดอยมูเซอ) ซึ่งชาวม้งเข้ามาตั้งถิ่นฐานตั้งแต่ปี 2468 ส่วนศาลบนเส้นทางเขาน้อยเป็นศาลเจ้าพ่อประจำท้องถิ่น ไม่ใช่ศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินซึ่งอยู่ห่างไปราว 20 กิโลเมตร

เหตุการณ์ในช่วงหลัง ได้แก่ การขยายทางหลวง 12 ตาก-แม่สอดเป็น 4 ช่องจราจรในปี 2563 วันที่ 16–17 ตุลาคม 2564 ฝนตกหนักทำให้ดินโคลนไหลทับทางหลวง 12 ช่วงดอยรวก ต้องปิดถนนและมีรถติดค้างราว 300 คัน วันที่ 1 พฤศจิกายน 2567 อุทยานเปิดหลังพักฟื้นหน้าฝน และวันที่ 31 กรกฎาคม 2569 อุทยานเป็นสถานที่จัดงานวันผู้พิทักษ์ป่าโลกของจังหวัดตาก มีเจ้าหน้าที่ร่วม 212 คน

ค่าเข้าชาวไทยผู้ใหญ่ 40 บาท เด็ก 20 บาท ชาวต่างชาติ 200 บาท และ 100 บาท รถยนต์ 30 บาท อุทยานเปิดราว 08:30–16:30 อุทยานไม่มีถังขยะ นักท่องเที่ยวจะได้รับถุงดำไว้ใส่ขยะแล้วนำกลับออกมาที่ด่าน ห้ามใช้สบู่หรือแชมพูในลำธาร มีบ้านพักและลานกางเต็นท์ จองผ่านระบบของกรมอุทยาน ช่วงกรกฎาคมถึงพฤศจิกายนน้ำตกสวยที่สุด ส่วนพฤศจิกายนถึงมกราคมอากาศเย็นเหมาะกับการกางเต็นท์