ศาลกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ หาดทรายรี

พระองค์ประสูติเมื่อวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2423 เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 28 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมารดาคือเจ้าจอมมารดาโหมด ธิดาเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ ในตระกูลบุนนาค เพราะพระมารดาไม่ใช่เจ้านาย พระองค์จึงไม่อยู่ในลำดับสืบราชสมบัติ

ปลาย พ.ศ. 2436 ไม่นานหลังสยามเสียดินแดนลาวให้ฝรั่งเศส รัชกาลที่ 5 ทรงส่งพระองค์กับสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ ไปศึกษาวิชาทหารที่อังกฤษ พระองค์เข้าโรงเรียนเตรียมนายเรือ The Limes เมษายน พ.ศ. 2440 ทรงฝึกภาคทะเลบนเรือมหาจักรี และพฤศจิกายนปีเดียวกันได้เป็นนักเรียนนายเรือ (midshipman) ในราชนาวีอังกฤษ ประจำเรือ HMS Revenge แล้วย้ายไปอีกหลายลำ แต่กองทัพเรืออังกฤษไม่ให้เรียนวิชายุทธวิธี การปืน และตอร์ปิโด เพราะถือเป็นความลับ

มีเรื่องเล่าว่าเมื่อพระชนมายุราว 18 พรรษา ระหว่างรับราชการในราชนาวีอังกฤษ พระองค์ทรงนำทหารยกพลขึ้นบกปราบจลาจลบนเกาะครีต ซึ่งขณะนั้นอยู่ใต้การปกครองของตุรกี นานราว 3 เดือน เรื่องนี้พระองค์เล่าให้พระยาหาญกลางสมุทร (บุญมี พันธุมนาวิน) ฟัง และนิตยสารศิลปวัฒนธรรมนำมาเล่าต่อ แต่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่ายังไม่มีหลักฐานยืนยันและอาจเป็นตำนาน ส่วนรัชกาลที่ 5 ทรงประเมินใน พ.ศ. 2440 ว่าพระอัธยาศัยดีขึ้นมาก และเหมาะกับงานทหารมากกว่างานพลเรือน

พ.ศ. 2443 พระองค์เสด็จกลับสยามเพื่อร่วมวางรากฐานราชนาวี ทรงดูแลกรมศึกษาทหารเรือ และระหว่าง พ.ศ. 2446–2453 ทรงเป็นรองผู้บัญชาการทหารเรือ วางแนวทางให้ทหารเรือสยามทันสมัยตามแบบตะวันตก

ช่วงรองผู้บัญชาการทหารเรือ พระองค์ทรงวางระบบการศึกษาของทหารเรือ ใน พ.ศ. 2448 ทรงเป็นเจ้ากรมยุทธศึกษาทหารเรือ และเป็นประธานกรรมการปรับปรุงหลักสูตรโรงเรียนนายเรือ ทรงสอนนักเรียนด้วยพระองค์เอง เป้าหมายคือให้นายทหารไทยเป็นครูและผู้บังคับบัญชาได้เองโดยไม่ต้องพึ่งชาวต่างประเทศ พ.ศ. 2450 ทรงเป็นผู้บังคับการเรือมกุฎราชกุมาร นำนักเรียนนายเรือและนักเรียนช่างกลไปฝึกในต่างประเทศ และให้เปลี่ยนสีเรือจากขาวเป็นสีหมอกที่สิงคโปร์ สมัยนั้นทหารเรือแตกเป็นรุ่นเก่าที่เลื่อนชั้นตามประสบการณ์ ซึ่งมีทั้งเชื้อสายมอญ มุสลิม และจาม กับรุ่นใหม่ที่เรียนตามระบบใหม่และมักดูแคลนรุ่นเก่า พระองค์จึงให้รุ่นใหม่ฝึกเดินเรือภายใต้การควบคุมของรุ่นเก่า ครั้งหนึ่งเรือเกยหินที่ไม่มีในแผนที่ และนายทหารรุ่นเก่าเป็นผู้นำเรือออกมาได้ เป็นบทเรียนว่าความรู้กับความชำนาญไม่เหมือนกัน ที่บางพระ ชลบุรี ทรงให้ทหารได้อาหารเหมือนกันทุกคน และไม่ยอมรับอาหารพิเศษที่จัดถวาย

ต้นรัชกาลที่ 6 พระองค์ทรงออกจากราชการไปเป็นนายทหารกองหนุน ศรัณย์ ทองปาน เสนอว่ามีต้นเหตุจากเหตุวิวาทระหว่างนายทหารเรือที่เมาสุรากับมหาดเล็ก และมีข่าวลือเรื่องคิดการชิงราชสมบัติ ทางการจึงให้ตำรวจติดตามความเคลื่อนไหว ช่วงนี้พระองค์ศึกษาตำรายาไทยและสมุนไพร และรักษาชาวบ้านในนาม "หมอพร" อยู่ราว 6 ปี มีเรื่องเล่าว่าทรงปราบนักเลงย่านนางเลิ้งแล้วรับไว้เป็นลูกน้อง

พระองค์ยังเป็นศิษย์ของหลวงปู่ศุข วัดปากคลองมะขามเฒ่า จังหวัดชัยนาท (พ.ศ. 2390–2466) คนใกล้ชิดประมาณว่าทรงฝากตัวเป็นศิษย์ราว พ.ศ. 2447–2452 เรื่องเล่าว่าเรือพระที่นั่งจอดพักที่ศาลาวัด แล้วทรงเห็นหลวงปู่เสกหัวปลีเป็นกระต่าย จึงทรงสนทนากันนานหลายชั่วโมง เมื่อหลวงปู่เข้ากรุงเทพฯ จะพักที่วังนางเลิ้งซึ่งพระองค์สร้างเรือนไว้ให้ พระองค์เสด็จวัดเกือบทุกปี ทรงเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถ และพระโอรสเคยบรรพชาเป็นสามเณรโดยมีหลวงปู่เป็นพระอุปัชฌาย์ เมื่อพระองค์สิ้นพระชนม์กลางปี 2466 หลวงปู่ศุขเสียใจมาก เริ่มป่วย และมรณภาพในปลายปีเดียวกัน

เมื่อสยามประกาศสงครามกับเยอรมนีในสงครามโลกครั้งที่ 1 พระองค์กลับเข้ารับราชการเป็นจเรทหารเรือใน พ.ศ. 2460 และปีต่อมาเป็นเสนาธิการทหารเรือ

คำเรียก "เสด็จเตี่ย" มีที่มาที่เล่าต่อกันว่า ใน พ.ศ. 2462 ระหว่างฝึกภาคทะเลบนเรือหลวงพาลีรั้งทวีป พระองค์เห็นนักเรียนนายเรือขัดดาดฟ้าอย่างเงอะงะ จึงลงมือสาธิตเอง ข้อสันนิษฐานนี้มาจากพลเรือโท ศรี ดาวราย

บทความศิลปวัฒนธรรมเล่ารายละเอียดว่า นักเรียนนายเรือรุ่นที่ศรี ดาวราย สอบเข้าได้ เข้าเรียนที่โรงเรียนนายเรือในพระราชวังเดิม ธนบุรี เมื่อ 6 ตุลาคม 2462 แล้วราว 8–11 ตุลาคมขึ้นเรือหลวงพาลีรั้งทวีปและเรือหลวงมรุธวสิตสวัสดิ์ไปฝึกที่สัตหีบ ขณะนั้นพระองค์เป็นเสนาธิการทหารเรือและผู้อำนวยการฝึก นอกจากนี้ในหมู่พระโอรส พระธิดา และทหารใกล้ชิด โปรดให้เรียกว่า "ติ๊ดเตี่ย" และบุญมี พันธุมนาวิน เล่าว่าชาวจีนเรียกพระองค์ว่า "เตี่ย" เพราะทรงรักษาโรคให้โดยไม่คิดเงิน ใน พ.ศ. 2506 นาวาเอกสวัสดิ์ จันทนี ให้เหตุผลในรายการโทรทัศน์ของกองทัพเรือว่าทหารเรือรักพระองค์เพราะทรงยุติธรรม ไม่ถือพระองค์ ไม่รับสินบน และแยกเรื่องราชการกับเรื่องส่วนตัว

พ.ศ. 2463 พระองค์เสด็จไปอังกฤษเพื่อเจรจาซื้อเรือพิฆาต HMS Radiant ซึ่งได้ชื่อใหม่ว่าเรือพระร่วง และทรงเป็นผู้บังคับการเรือนำกลับสยามด้วยพระองค์เอง ตั้งแต่ 1 ตุลาคม 2465 ทรงรักษาการเสนาบดีกระทรวงทหารเรือ ทรงเสนอให้ใช้ที่ดินหลวงที่สัตหีบเป็นที่ตั้งฐานทัพเรือ และ 1 เมษายน 2466 ได้รับแต่งตั้งเป็นเสนาบดีกระทรวงทหารเรือ ซึ่งเป็นตำแหน่งสูงสุดของทหารเรือ

เพียงไม่กี่วันหลังรับตำแหน่ง พระองค์กราบบังคมลาออกเพราะพระโรคภายในที่เป็นอยู่เดิม แล้วเสด็จไปพักรักษาพระองค์ที่มณฑลสุราษฎร์ (เดิมชื่อมณฑลชุมพร) โดยสร้างที่พักชั่วคราวเป็นกระท่อมหลังคามุงจากที่หาดทรายรี ซึ่งตอนนั้นห่างตัวเมืองและต้องเดินทางด้วยม้า

ระหว่างประทับที่หาดทรายรี ชาวบ้านจัดหนังตะลุงถวายในคืนที่อากาศหนาวเย็น พระองค์ประชวรหวัดอยู่แล้วแต่ยังประทับเก้าอี้ คลุมผ้าชมจนจบเพื่อไม่ให้ชาวบ้านผิดหวัง หลังตากฝนก็ประชวรด้วยไข้หวัดใหญ่ อาการทรุดลงในเวลาเพียงราว 3 วัน แพทย์จากกรุงเทพฯ ที่มาภายหลังวินิจฉัยว่าเป็นปอดบวม และยาที่ต้องการก็หาในท้องถิ่นไม่ได้

พระองค์สิ้นพระชนม์ที่หาดทรายรีเมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2466 นับตามปฏิทินสากลได้ราว 42 ปี ส่วนแหล่งไทยหลายแห่งระบุพระชันษา 44 ปี เวลาที่สิ้นพระชนม์บันทึกไว้ไม่ตรงกัน วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุ 11.40 น. ส่วนเรือเอกเจริญ ทุมมานนท์ นายธงคนสุดท้าย เล่าว่าส่งโทรเลขจากชุมพรตอนตีสี่ และหม่อมเจ้าหญิงสุริยนันทนา (ท่านหญิงน้อย) ซึ่งขณะนั้นอายุราว 7–8 ปี เล่าว่าได้ยินเสียงร้องไห้ตอนดึก และเห็นอุกกาบาตตกลงทะเลราวตีห้า

หลังสิ้นพระชนม์ เรือเอกเจริญควบม้าไปส่งโทรเลขที่ไปรษณีย์ชุมพร เรือเจนทะเลรับครอบครัวและพระศพออกจากชุมพร กองทัพเรือส่งเรือพระร่วง ลำเดียวกับที่พระองค์เคยนำกลับจากอังกฤษ มารับพระศพกลางทะเลแถวบางนา การย้ายพระศพทำได้ยากเพราะคลื่นลมแรง จากนั้นอัญเชิญขึ้นที่ท่าวาสุกรีไปยังวังนางเลิ้ง

ใน พ.ศ. 2562 รศ. นพ.เอกชัย โควาวิสารัช วิเคราะห์ผ่านมุมการแพทย์สมัยใหม่ว่าสาเหตุหลักคือไข้หวัดใหญ่ ตามที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงบันทึกไว้ และอาจมีภาวะแทรกซ้อนเป็นปอดอักเสบหรือสมองอักเสบ โดยมีพระพลานามัยที่อ่อนแอจากโรคเดิม และการอยู่กลางอากาศเย็นกับน้ำค้างหนักเป็นปัจจัยเสริม ผู้เขียนเทียบกับการสิ้นพระชนม์ของสมเด็จเจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถใน พ.ศ. 2463 ที่ตากฝนแล้วประชวรหนักในเวลาสั้นคล้ายกัน แต่ข้อวิเคราะห์นี้อาศัยเอกสารย้อนหลัง ไม่ใช่เวชระเบียน

พระประวัติแนวอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ที่แพร่หลายทุกวันนี้มีต้นทางที่สืบได้ ศรัณย์ ทองปาน พบว่ามาจากจดหมายของนาวาตรีหลวงรักษาราชทรัพย์ (รักษ์ เอกะวิภาต) นายทหารใกล้ชิด ที่ส่งถึงนิตยสารนาวิกศาสตร์ของกองทัพเรือใน พ.ศ. 2496 น่าจะพิมพ์รวมเล่มครั้งแรกในหนังสืองานศพของหลวงรักษาราชทรัพย์ พ.ศ. 2499 แล้วกองประวัติศาสตร์ กรมยุทธการทหารเรือ คัดไปพิมพ์ในหนังสือ "อนุสรณ์เปิดกระโจมไฟชุมพรเขตอุดมศักดิ์" พ.ศ. 2503 ซึ่งกลายเป็นต้นแบบของพระประวัติสายปาฏิหาริย์รุ่นหลัง รายละเอียดในจดหมายฉบับนี้ต่างจากเรื่องเล่าของหม่อมเจ้าหญิงจิตรแจรง อาภากร พอสมควร

ประวัติศาลล่างริมหาดมีบันทึกสองทาง ข้อมูลแหล่งศิลปกรรมของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติฯ ระบุว่านายเทียม ทิพย์พนม สร้างศาลแรกถวายใน พ.ศ. 2472 แล้วปรับปรุงเป็นคอนกรีต และนายฮวด สุคนธา สร้างศาลคู่กันใน พ.ศ. 2489 ซึ่งยังเป็นศาลเดิมอยู่ด้านหลังข้างต้นหูกวางที่พระองค์เคยหลบร่มเงา ส่วนนิตยสารสารคดีเล่าว่าศาลไม้หลังแรกสร้างโดยพันเอกแสง จุลละจาริตต์ กับกลุ่มคนรถไฟ ก่อนที่คุณหญิงพันธุ์เครือ ยงใจยุทธ จะริเริ่มสร้างศาลคอนกรีตหลังคาทรงไทยมุงกระเบื้องสีน้ำเงินแทน วางศิลาฤกษ์ 18 กุมภาพันธ์ และเปิด 14 พฤษภาคม 2532 ภายในประดิษฐานพระรูปหล่อสำริดเท่าองค์จริง

ศาลบนเกิดจากดำริของนายชวน พรพงศ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดชุมพรขณะนั้น ที่เห็นว่าศาลบนพื้นราบดูไม่สง่างาม หม่อมเจ้าหญิงวิภาวดี รังสิต วางศิลาฤกษ์เมื่อ 23 กันยายน 2515 และสร้างเสร็จกรกฎาคม 2516 เป็นอาคารทรงไทยประยุกต์แบบจัตุรมุข (ข้อมูลของ สผ. ระบุว่าเทศบาลตำบลหาดทรายรีสร้างใน พ.ศ. 2517) ต่อมาคุณละเอียด พูลสุวรรณ ผู้ดูแลพระตำหนัก ช่วยหาทุนปรับพื้นที่และตัดถนนขึ้นเขาตั้งแต่ พ.ศ. 2529 และกลางทศวรรษ 2530 มีการสร้างใหม่เป็นทรงปราสาทยอดแหลม ผนังบุหินอ่อน ปรับลานศาลเป็นรูปจำลองเรือพระร่วงหันหน้าสู่ทะเล ศาลบนเป็นที่จัดพิธีวันประสูติ 19 ธันวาคม ส่วนพระตำหนักทรงไทยยอดแหลมบนเนินสร้างระหว่าง พ.ศ. 2513–2516

เรือรบหลวงชุมพรเป็นเรือตอร์ปิโดใหญ่ที่ต่อในอิตาลี ยาว 68 เมตร กว้าง 6.88 เมตร ขึ้นระวางประจำการเมื่อ 5 ตุลาคม 2481 ทำหน้าที่คุ้มกันเรือลำเลียงนาวิกโยธิน ลาดตระเวนชายฝั่ง และกวาดทุ่นระเบิด ตามข้อมูลของ สผ. ปลดระวางเมื่อ 26 พฤศจิกายน 2522 แล้วกองทัพเรือมอบให้จังหวัดชุมพรนำมาจอดเป็นอนุสรณ์ที่หาดทรายรี ส่วน Thai Holiday Guide ระบุว่าปลดระวาง ค.ศ. 1975 และนำมาตั้งที่นี่ ค.ศ. 1980 ตัวเลขปีจึงยังไม่ตรงกัน

เรือหลวงชุมพรเป็นหนึ่งในเรือตอร์ปิโดใหญ่ชั้นตราด 9 ลำที่ไทยสั่งต่อจากอู่ Cantieri Riuniti dell'Adriatico เมืองมอนฟัลโคเน อิตาลี เมื่อ พ.ศ. 2477 หมายเลขเรือ 31 ตามวิกิพีเดียภาษาอังกฤษ วางกระดูกงู 7 กรกฎาคม 2479 ปล่อยลงน้ำ 18 มกราคม 2480 และเข้าประจำการมีนาคม 2480 (ต่างจากข้อมูล สผ. ที่ระบุ 5 ตุลาคม 2481) เรือชั้นนี้ระวางขับน้ำปกติ 318 ตัน มีปืน 76 มม. 3 กระบอก ท่อตอร์ปิโด 450 มม. 6 ท่อ และกำลังพลราว 70 นาย ในยุทธนาวีเกาะช้าง 17 มกราคม 2484 เรือพี่น้องอย่างเรือหลวงชลบุรีและเรือหลวงสงขลาถูกจม ส่วนเรือหลวงตราดเสียหายหนัก แต่เรือหลวงชุมพรไม่ได้อยู่ในการรบครั้งนั้น ปัจจุบันเป็นเรือชั้นนี้ลำที่เปิดให้ชมได้

บนเนินก่อนถึงศาลบนมีสวนสมุนไพรหมอพร ทางเดินผ่านสมุนไพรพื้นบ้านหลายชนิดที่ติดป้ายชื่อและสรรพคุณไว้ ระลึกถึงช่วงที่พระองค์ใช้ความรู้แพทย์แผนไทยรักษาประชาชน

กองทัพเรือประกาศยกย่องพระองค์เป็น "พระบิดาของกองทัพเรือไทย" เมื่อ 11 กุมภาพันธ์ 2536 และแก้เป็น "องค์บิดาของทหารเรือไทย" เมื่อ 19 เมษายน 2544 กองทัพเรือกำหนดวันที่ 19 ธันวาคม วันคล้ายวันประสูติ เป็นวันอาภากร (วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุ 19 พฤษภาคม) ทั่วประเทศมีศาลและอนุสรณ์ของพระองค์ราว 217 แห่ง แต่ศาลที่หาดทรายรีเป็นที่รู้จักมากที่สุด เพราะเป็นจุดที่พระองค์สิ้นพระชนม์

ทุกวันนี้ผู้คนแวะมากราบไหว้ตลอดทั้งวัน ในบริเวณศาลมีรูปปั้นทหารเรือที่ผู้ศรัทธานำมาถวาย และปืนใหญ่จัดแสดง หาดทรายรียาวราว 2 กม. น้ำตื้นและค่อนข้างสงบ มองเห็นเกาะนอกฝั่งจากเนินศาลบน