เกาะหลีเป๊ะ

ชื่อ "หลีเป๊ะ" มีคำอธิบายสองทาง ข้อมูลวิกิชุมชนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าเป็นภาษาอูรักลาโวยจ แปลว่า "แผ่นกระดาษ" สื่อถึงเกาะที่ราบเรียบไม่มีภูเขาสูง ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าเพี้ยนมาจากชื่อมลายู Pulau Nipis ที่แปลว่า "เกาะบาง"

ชื่อหาด "พัทยา" ของหลีเป๊ะไม่เกี่ยวกับเมืองพัทยาในชลบุรี บทความ Thai Island Quest อ้างข้อมูล We Love Koh Lipe ว่ามาจากคำอูรักลาโวยจ "ปาตาย" ที่แปลว่าชายหาด เช่น ปาตายดายา (หาดทางใต้) ส่วนหาดซันเซ็ตเดิมเรียกว่าปาตายปันยัก

เจ้าของถิ่นเดิมคือชาวอูรักลาโวยจ ซึ่งแปลว่า "คนทะเล" เป็นชาวเลกลุ่มหนึ่งในทะเลอันดามัน ไทยพีบีเอส (The Active) ระบุว่าชาวอูรักลาโวยจอยู่ในน่านน้ำนี้มากกว่า 150 ปี ช่วงทศวรรษ 2440 โต๊ะฆีรี ชาวมุสลิมจากอาเจะห์พร้อมเพื่อนราว 4 คนเดินทางมาถึง แต่งงานกับหญิงอูรักลาโวยจ และตั้งรกรากที่หลีเป๊ะ ชาวอูรักลาโวยจกลุ่มแรกที่ย้ายมาจากเกาะลันตาเลือกเกาะนี้เพราะเป็นที่ราบ มีทรัพยากรทั้งบกและทะเล จากนั้นมีอีกราว 10 ครอบครัวย้ายตามมา

เรื่องโต๊ะฆีรีเป็นตำนานมุขปาฐะที่เล่าต่อกันมา งานของ Jacob de Groot (วารสารนานาชาติศึกษา ม.สงขลานครินทร์ ปี 2554) ระบุว่าตามเรื่องเล่า ผู้ก่อตั้งตระกูลมาจากอาเจะห์ (ขณะนั้นอยู่ในหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์) เมื่อราว 4–5 ชั่วอายุคนก่อน และชาวอูรักลาโวยจเริ่มตั้งถิ่นฐานถาวรในทศวรรษ 1940 (ราว พ.ศ. 2483–2492) บทความ Thai Island Quest เล่าว่าโต๊ะฆีรีแต่งงานสองครั้ง ภรรยาคนแรกเสียชีวิตด้วยโรคภัยที่เกาะบุโหลน ก่อนแต่งงานใหม่กับหญิงอูรักลาโวยจชื่อมีอะห์ที่เกาะลันตาใหญ่ และเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2492 เพราะถูกงูกัด (บทความไม่ได้อ้างแหล่งสำหรับปีนี้)

การมาของชาวเลผูกกับการปักปันเขตแดน ราว พ.ศ. 2452 ช่วงที่อังกฤษซึ่งปกครองมลายูต้องการครอบครองหมู่เกาะแถบนี้ พระยาภูมินารถภักดี เจ้าเมืองสตูล ขอให้โต๊ะฆีรีชักชวนชาวเลจากเกาะสิเหร่ (ภูเก็ต) และเกาะลันตา (กระบี่) มาอยู่เพิ่ม เพื่อแสดงว่าพื้นที่นี้เป็นของสยาม สยามกับอังกฤษลงนามแบ่งเขตดินแดนเมื่อ 10 มีนาคม 2452 และตามคำบอกเล่าที่บันทึกไว้ ชาวเลตอบว่า "เราอยู่ประเทศสยาม" นิตยสารสารคดีระบุว่าโต๊ะฆีรีเป็นต้นตระกูล "หาญทะเล" ต่อมามีการตั้งโรงเรียนบ้านเกาะอาดัง ซึ่งปัจจุบันคือโรงเรียนบ้านเกาะลีเป๊ะ

ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 หลังทหารญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกที่ภูเก็ต ชาวเลจากเกาะลันตาและเกาะสิเหร่อพยพมาหลีเป๊ะเพิ่มอีกระลอก ชาวเลกระจายตัวไปตามเกาะในหมู่เกาะอาดัง–ราวี และย้ายที่พักชั่วคราวที่เรียกว่า "บาฆัด" ไปตามฤดูมรสุมเพื่อทำประมง

เกาะตะรุเตาที่อยู่ไม่ไกลมีประวัติที่ผูกกับทะเลแถบนี้ ปี 2481 กรมราชทัณฑ์ตั้งทัณฑนิคมบนเกาะตะรุเตา คุมขังทั้งนักโทษสามัญและนักโทษการเมืองจากกบฏสองครั้ง ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เสบียงจากฝั่งขาดแคลน นักโทษและผู้คุมบางส่วนปล้นเรือสินค้าในช่องแคบมะละกาจนเป็นโจรสลัดที่ขึ้นชื่อ หลังสงคราม ราวปี 2489 กองทัพเรืออังกฤษเข้ามากวาดล้าง และต่อมาทัณฑนิคมก็ปิดลง

หลังประกาศใช้ประมวลกฎหมายที่ดิน พ.ศ. 2497 นิตยสารสารคดีระบุว่ามีชาวเลแจ้งการครอบครองที่ดิน (ส.ค.1) เพียง 41 คน ทั้งที่ชาวเลจำนวนมากอยู่บนเกาะ ปี 2510 มีผู้รวบรวมเอกสาร ส.ค.1 ของชาวเลไปโดยอ้างว่าจะนำไปออกหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3) ชาวเลส่วนใหญ่ไม่รู้หนังสือ ผลคือออก น.ส.3 ได้ 19 แปลง แต่ชื่อผู้ถือกรรมสิทธิ์กลับเป็นคนเพียงไม่กี่คน ตัวอย่างหนึ่งคือแปลงที่ ส.ค.1 ปี 2498 ระบุ 50 ไร่ แต่ น.ส.3 ปี 2517 กลายเป็นกว่า 81 ไร่ บางแปลงยังทับที่ตั้งโรงเรียน (ตั้งปี 2501) และสถานีอนามัย

ปี 2517 รัฐประกาศอุทยานแห่งชาติตะรุเตา ครอบคลุมหมู่เกาะอาดัง–ราวี ชาวอูรักลาโวยจถูกกดดันให้ย้ายมาอยู่เฉพาะเกาะหลีเป๊ะ มีเพียงบางชุมชนที่อ่าวตือโล๊ะปูยะและตือโล๊ะจืองันบนเกาะอาดังที่ได้อยู่ต่อ อุทยานยึดที่ดินที่ชาวเลเคยปลูกผลไม้โดยอ้างว่าเป็นที่รกร้าง และกฎของอุทยานทำให้การตั้งบาฆัดตามฤดูกาลลดลงมาก

งานศึกษาของสุพิน วงศ์บุษราคัม ที่ UNESCO/UNDP เผยแพร่ปี 2550 ระบุว่าก่อนมีอุทยาน ชาวอูรักลาโวยจกระจายอยู่ใน 16 หมู่บ้านและ 37 จุดพักแรม หลังประกาศอุทยานจึงเหลือเพียงไม่กี่หมู่บ้าน ช่วงทศวรรษ 2520–2530 ชาวเลส่วนใหญ่ถูกย้ายมาอยู่ที่หลีเป๊ะ ปี 2541 อนุญาตให้สองหมู่บ้านบนเกาะอาดัง คืออ่าวตือโล๊ะปูยะและตือโล๊ะจืองัน อยู่ต่อได้ โดยมีเงื่อนไขว่าห้ามสร้างสิ่งปลูกสร้างใหม่ ปัจจุบันมีหมู่บ้านละราว 15 หลัง

การท่องเที่ยวบนหลีเป๊ะเริ่มจากเล็กมาก ข้อมูลที่อ้างจากงานของสุพิน วงศ์บุษราคัม ระบุว่าช่วง พ.ศ. 2525–2534 มีนักท่องเที่ยวต่างชาติมาหลีเป๊ะเฉลี่ยเพียงปีละ 184 คน ปี 2527 ผู้ใหญ่บ้านชาวอูรักลาโวยจเปิด "รีสอร์ต" แห่งแรกที่ปาตายปันยัก (หาดซันเซ็ต) มีกระท่อม 7 หลังกับห้องน้ำรวม 1 ห้อง ช่วงต้นการท่องเที่ยวเน้นธรรมชาติ ชาวเลเปิดเกสต์เฮาส์และบังกะโลเอง ปลายทศวรรษ 2550 มีรีสอร์ตกว่า 100 แห่งบนเกาะ

เมื่อการท่องเที่ยวเติบโต ที่ดินริมหาดมีราคาสูงขึ้น ช่วง พ.ศ. 2540–2560 ผู้ถือเอกสารสิทธิ์ขับไล่ชาวเลให้ถอยเข้าไปอยู่กลางเกาะห่างทะเลราว 200–800 เมตร มีคดีฟ้องขับไล่ไม่ต่ำกว่า 30 คดี และปี 2547 ศาลตัดสินว่าชาวบ้านกลุ่มหนึ่งเป็นผู้บุกรุก หลังสึนามิ 2547 นักลงทุนเข้ามาเช่าช่วงหรือซื้อที่ดินมากขึ้น จนพื้นที่ปาตายดายา (หาดพัทยา) กลายเป็นย่านท่องเที่ยว

Thai PBS (Decode, ก.ค. 2566) รายงานคำบอกเล่าว่าผู้รวบรวมเอกสาร ส.ค.1 ไปคือกำนันตำบลเกาะสาหร่ายในขณะนั้น ซึ่งนำไปออก น.ส.3 ในชื่อเครือญาติ ชาวบ้านยังเล่าว่ามีกว่า 10 ครอบครัวถูกหลอกให้ขายที่ดิน และนักลงทุนบางรายกดราคาที่ดินริมหาดโดยอ้างว่าอุทยานจะยึดอยู่แล้ว บทความ Thai Island Quest เล่าว่าปี 2541 หัวหน้าครอบครัวชาวเลที่สร้างบังกะโลบนที่ดินของตนถูกจับและขังที่สตูลช่วงสั้น ๆ ครอบครัวเสียค่าคดีราว 500,000 บาทก่อนชนะคดี Thai PBS ระบุว่าหลังสึนามิ 2547 หลีเป๊ะเสียหายน้อยกว่าที่อื่น ทำให้นักลงทุนหลั่งไหลเข้ามาช่วงราว 2548–2557

ฝั่งนโยบาย คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อ 2 มิถุนายน 2553 เรื่องการฟื้นฟูวิถีชีวิตชาวเล ปี 2562 อุทยานแห่งชาติตะรุเตาขอให้กรมที่ดินเพิกถอนเอกสารสิทธิ 40 แปลง รวมราว 222 ไร่ ที่เห็นว่าออกโดยไม่ชอบ ไทยโพสต์รายงานว่ามีเอกสารแปลงหนึ่งขยายจาก 50 ไร่เป็น 100 ไร่ และในเดือนพฤศจิกายน 2563 มีการลงนามบันทึกความร่วมมือผลักดันกฎหมายและเขตวัฒนธรรมคุ้มครองชาวเล พร้อมจัดงานรวมญาติชาติพันธุ์ชาวเลที่หลีเป๊ะ 27–29 พฤศจิกายน 2563

ข้อพิพาทปะทุอีกครั้งในปี 2564–2565 เอกชนฟ้องชาวเลสองคดีแต่ศาลตัดสินว่าชาวเลไม่มีความผิด วันที่ 25 พฤศจิกายน 2565 มีการสร้างรั้วปิดเส้นทางไปโรงเรียน นักเรียนและผู้ปกครองต้องอ้อมไปทางอื่นจนเป็นข่าวใหญ่ รัฐบาลตั้งคณะกรรมการสองชุด รวมถึงคณะกรรมการตรวจสอบข้อเท็จจริงที่มี พล.ต.อ.สุรเชษฐ์ หักพาล เป็นประธาน ข้อมูลของ The Active ระบุว่ามีที่ดินชาวเลทับซ้อนอุทยาน 34 แปลง ทับซ้อนเอกชน 24 แปลง และไม่มีเอกสารสิทธิ์ 268 แปลง

หลังเหตุรั้วปิดทางไปโรงเรียน ผู้ว่าราชการจังหวัดสตูลเรียกประชุมเมื่อ 2 ธันวาคม 2565 ตัวแทนชาวอูรักลาโวยจประกาศจะปักหลักที่จุดปิดกั้นจนกว่าศาลจะตัดสิน วันที่ 22 มกราคม 2566 พล.ต.อ.สุรเชษฐ์ หักพาล สั่งให้อุทยานดำเนินคดีอาญาผู้บุกรุก 2 ราย หลังตรวจ น.ส.3 แปลงที่ 11 แล้วพบรุกอุทยาน 2 จุด และให้รังวัดเพิ่มอีก 8 จุดในพื้นที่พิพาทราว 80 ไร่ ฝ่ายมูลนิธิชุมชนไทระบุว่า ส.ค.1 เดิมของแปลงนี้แจ้งครอบครองเพียง 31 ไร่ ต่อมาในปี 2566 เอกชนรื้อรั้วออก และชาวบ้านลงขันกันราว 700,000 บาทซื้อที่ทำทางสาธารณะหลังโรงเรียนไปถึงชายหาด วิกิพีเดียอ้างรายงานปี 2565 ว่ามี 125 ครอบครัว หรือราวครึ่งชุมชน ที่สูญเสียกรรมสิทธิ์ที่ดิน

ความหวังใหม่ของชาวเลคือพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2568 ซึ่งเป็นกฎหมายฉบับแรกของไทยว่าด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ ประกาศในราชกิจจานุเบกษา 18 กันยายน 2568 และมีผลบังคับใช้ 19 กันยายน 2568 ตัวแทนชาวอูรักลาโวยจบอกกับ THE STANDARD ว่าหวังให้กฎหมายนี้ช่วยเรื่องความมั่นคงด้านที่อยู่อาศัยและที่ดิน

ตัวเลขประชากรต่างกันตามแหล่ง วิกิพีเดียระบุ 1,210 คนในปี 2555 The Active ระบุว่าบนหลีเป๊ะมี 6 ชุมชน 261 หลังคาเรือน 1,105 คน และบนเกาะอาดังมี 2 ชุมชน 48 หลังคาเรือน 144 คน ส่วนเดลินิวส์ปี 2569 ระบุประชากรตามทะเบียน 1,387 คน ใน 702 ครัวเรือน ขณะที่วิกิชุมชนประเมินราว 1,800 คน เป็นชาวอูรักลาโวยจกว่า 1,200 คน

ค่าครองชีพบนเกาะสูงมากเมื่อเทียบกับรายได้ The Active ระบุว่ารายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนราว 10,000 บาทต่อเดือน แต่ค่าไฟเฉลี่ย 2,500–3,000 บาท น้ำประปาขายหน่วยละ 100–200 บาท น้ำดื่มแพงกว่าบนฝั่งราว 3 เท่า การไปหาหมอที่สตูลแต่ละครั้งต้องเตรียม 6,000–10,000 บาท และมีโรงเรียนรัฐแห่งเดียวที่สอนถึงชั้น ม.3

เกาะหลีเป๊ะรับนักท่องเที่ยวปีละราว 150,000–200,000 คนตามเดลินิวส์ และสร้างมูลค่าการท่องเที่ยวกว่า 7,000 ล้านบาทต่อปีตาม The Active แต่ก็มีขยะใหม่วันละ 10–11 ตัน สะสมกว่า 3,000 ตันในปีที่ผ่านมา อบต.เกาะสาหร่ายใช้งบกว่า 7 ล้านบาทต่อปีจ้างขนขยะขึ้นฝั่ง หน้าแล้งบ่อน้ำแห้งจนชาวบ้านต้องนั่งเรือไปขนน้ำจากเกาะอาดัง ส่วนหน้าฝนน้ำท่วมไหลลงบ่อจนดื่มไม่ได้

ประเพณีสำคัญที่สุดของชาวอูรักลาโวยจคือ "ลอยเรือ" จัดปีละสองครั้งในวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 6 และเดือน 11 พร้อมกันที่เกาะลันตา เกาะสิเหร่ และเกาะหลีเป๊ะ ใช้เรือที่ทำจากไม้ระกำ เพื่อแสดงความเคารพบรรพบุรุษและสะเดาะเคราะห์ พิธีอื่นอย่างปูยาปึนยู (บูชาเต่าทะเล) และปูยาลาโว้ย ไม่ได้สืบทอดต่อเนื่องแล้ว แต่ยังมีรำมะนาและรองเง็ง ซึ่งปัจจุบันปรับเป็นการแสดงบนเวทีมากขึ้น

ช่วงฤดูท่องเที่ยว (ราวตุลาคม–มิถุนายน) มีเรือเฟอร์รี่และเรือเร็วจากปากบารา เกาะลันตา พีพี ตรัง และเกาะลังกาวีของมาเลเซีย (ราว 90 นาที) ส่วนช่วงมรสุมกลางมิถุนายน–กลางตุลาคม มีเพียงเรือเร็วจากปากบารา ผู้มาเยือนต้องจ่ายค่าเข้าอุทยานและค่าธรรมเนียมสิ่งแวดล้อมเมื่อมาถึง