สะพานบ้านคีรีวง

ชาวบ้านเล่าว่าเดิมหมู่บ้านนี้ชื่อ "บ้านขุนน้ำ" เพราะตั้งอยู่ใกล้ต้นน้ำที่ไหลลงจากยอดเขาหลวง ลำน้ำหลายสายเคยไหลผ่าน ปัจจุบันเหลือสามสายหลักคือคลองปง คลองท่าหา และคลองท่าชาย ไหลมาบรรจบกันหน้าหมู่บ้านเป็นลำคลองใหญ่ที่เดิมเรียกว่า "คลองขุนน้ำ" ก่อนไหลลงทะเลที่ปากนครและปากพนัง ภายหลังอุทกภัยปี 2531 กรมชลประทานเปลี่ยนชื่อเป็น "คลองท่าดี" แต่ผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้านยังเรียกคลองขุนน้ำอยู่ ส่วนชื่อ "คีรีวง" มาจากคำว่า คีรี (ภูเขา) และ วง (วงล้อม) คือหมู่บ้านที่มีภูเขาโอบรอบด้าน และยังตรงกับชื่อวัดคีรีวงซึ่งเป็นศูนย์กลางของชุมชน

เรื่องเล่าที่แพร่หลายที่สุดคือ บรรพบุรุษกลุ่มแรกเป็นไพร่ที่หนีการเกณฑ์ไปรบที่เมืองไทรบุรีในสมัยรัชกาลที่ 1–2 พวกเขาเดินลัดเลาะตามคลองขุนน้ำขึ้นมาจนพบที่ราบเล็ก ๆ ที่มีภูเขาล้อมทุกด้าน ยากต่อการถูกตามจับ มีน้ำไหลตลอดปี จึงแผ้วถางตั้งบ้านเรือนและปลูกไม้ผลขึ้นไปตามไหล่เขาสามด้าน คือเขาหอยสังข์ เขายอดเพล และเขาหลวง นักวิชาการท้องถิ่นธีรพันธ์ จุฬากาญจน์ (พ.ศ. 2539) บันทึกว่าผู้ตั้งรกรากครั้งแรกมี 7 ตระกูล คือ ตลึงจิตร ตลึงเพชร สุกใส ประพัฒน์ จะระนิล ธวัชกาญจน์ และสุชลจิตร ซึ่งภายหลังแต่งงานเกี่ยวดองกันจนทั้งหมู่บ้านเป็นเครือญาติ

ผู้อาวุโสในหมู่บ้านยังเล่าที่มาอีกหลายสำนวน บ้างว่าหนีการ "สัก" เป็นไพร่ของเจ้านายเมืองนครศรีธรรมราช บ้างว่าชาวบ้านย่านยาวเข้ามาหาเชือกไปทำนบชักปลาแล้วพบเจดีย์เก่า จึงตั้งถิ่นฐานและสร้างวัด บ้างว่าเป็นกลุ่มที่นำพระพุทธสิหิงค์หนีมาซ่อนเมื่อกรุงเทพฯ ขอพระพุทธรูปองค์นี้จากเจ้าพระยานครศรีธรรมราช บ้างว่าเป็นทหารผ่านศึกไทรบุรีที่ได้รับบำเหน็จเป็นที่ดินกว่า 400 ไร่ และบ้างว่าหนีการถูกพม่าสักหน้าเป็นเชลย ส่วนธีรพันธ์ยังชี้ว่ามีการพบเครื่องมือหินและเทวรูปในพื้นที่ ความเชื่อที่หลากหลายเหล่านี้ล้วนบอกว่าผู้คนอยู่ในหุบเขานี้มายาวนาน

ชาวคีรีวงทำ "สวนสมรม" มาแต่บรรพบุรุษ คือปลูกมังคุด ทุเรียน เงาะ ลองกอง ลางสาด จำปาดะ ขนุน สะตอ ลูกเนียง และหมากปะปนกับไม้ป่า จนมองเผิน ๆ แยกไม่ออกว่าเป็นสวนหรือป่า ทั้งยังหาของป่า สมุนไพร จับปลา และล่าสัตว์ ชาวบ้านใช้เปลือกมังคุดสมานแผล และพระในวัดใช้สีจากใบไม้และเปลือกไม้ย้อมจีวร ภูมิปัญญาเหล่านี้คือรากของกลุ่มผ้ามัดย้อมสีธรรมชาติในเวลาต่อมา

แม้จะอยู่ลึกในหุบเขา ชาวคีรีวงก็ค้าขายกับคนชายฝั่งมาตลอด พวกเขาขุดซุงทั้งต้นทำ "เรือเหนือ" บรรทุกทุเรียน มังคุด สะตอ ลูกเนียง หมาก และพลู ล่องลงไปแลกข้าวสาร เกลือ กะปิ ปลาแห้ง และน้ำมันก๊าดกับชาวปากนคร ปากพนัง เชียรใหญ่ และหัวไทร โดยมักล่องไปพร้อมกันหลายลำเพราะต้องผ่านเกาะแก่งและน้ำเชี่ยว ชาวคีรีวงเรียกตัวเองว่า "พวกเหนือ" และเรียกคนชายฝั่งว่า "พวกนอก" การแลกของกันนานหลายชั่วคนทำให้เกิดคำว่า "เกลอเขา เกลอเล" คือมิตรภาพแบบญาติระหว่างคนภูเขากับคนทะเล ส่วนหน้าวัดคีรีวงในอดีตก็คือ "ท่าน้ำหน้าวัด" ที่เรือเข้าจอด

พ.ศ. 2505 พายุแหลมตะลุมพุกพัดบ้านเรือนและสวนผลไม้เสียหาย หน้าดินพังลงมาจนลำคลองตื้นเขิน การเดินทางทางเรือที่ใช้มาหลายชั่วคนจึงสิ้นสุดลง พ่อท่านเถื่อน สุชาโต เจ้าอาวาสวัดคีรีวงในขณะนั้น นำชาวบ้านช่วยกันบุกเบิกถนนไปทางวัดโคกและทำสะพานไม้ทางเข้าออกหมู่บ้าน เพื่อหาบผลไม้ออกไปขายได้อีกครั้ง ต่อมา พ.ศ. 2518 น้ำป่าพาดินและหินจากภูเขาถล่มเข้าหมู่บ้านอีกครั้ง ชาวบ้านหลายคนเป็นหนี้จนต้องขายที่ดิน จึงรวมตัวตั้ง "กลุ่มออมทรัพย์เพื่อการผลิต" ใน พ.ศ. 2523 เพื่อปลดหนี้นายทุนเงินกู้ ซึ่งภายหลังเติบโตจนมีเงินหมุนเวียนหลายสิบล้านบาท

ในช่วงนั้นชุมชนเข้มแข็งขึ้นมาก พ.ศ. 2528–2529 คีรีวงได้รับคัดเลือกเป็นหมู่บ้านอาสาพัฒนาและป้องกันตนเอง (อพป.) อันดับ 1 ทั้งระดับจังหวัดและภาค และได้รางวัลชมเชยระดับประเทศ พร้อมรางวัลหมู่บ้านแผ่นดินธรรมแผ่นดินทอง โดยพระครูนิเทศธรรมรักษ์อบรมให้ชาวบ้านลด ละ เลิกอบายมุข ช่วงเดียวกันการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคนำไฟฟ้าเข้าหมู่บ้าน

แล้วภัยครั้งใหญ่ที่สุดก็มาถึง ระหว่างวันที่ 19–24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 ฝนตกบนเทือกเขาหลวงกว่า 1,050 มิลลิเมตรในหกวัน ดินบนภูเขาที่อิ่มน้ำและถูกเปลี่ยนจากป่าเป็นสวนยางบางส่วนก็ถล่มลงมา วันที่ 21–22 พฤศจิกายน น้ำป่าพาโคลน ทราย และท่อนซุงไหลบ่าเข้าหมู่บ้านอย่างรวดเร็ว บ้านเรือนนับ 100 หลังถูกพัดหายไป โรงเรียน ตลาดสด และศาลาเสียหายหนัก สวนสมรมกลายเป็นลานทราย และมีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก ชาวบ้านเล่าว่าเหลือเพียงวัดที่เป็นที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ ชาวบ้านเรียกเหตุการณ์นี้ว่า "มหาอุทกธรณีภัยปี 31" และเก็บพระอุโบสถกับบ้านที่ประสบภัยไว้เป็นอนุสรณ์จนถึงทุกวันนี้

ภัยครั้งนั้นกินพื้นที่ทั่วนครศรีธรรมราช ข้อมูลของ FAO ระบุว่ามีผู้เสียชีวิตในจังหวัด 373 คน ความเสียหายรวมกว่า 7,357 ล้านบาท โดยหมู่บ้านกะทูน อำเภอพิปูน อีกฝั่งหนึ่งของเขาหลวง ถูกโคลนและท่อนซุงถล่มรุนแรงที่สุด เหตุการณ์นี้นำไปสู่มติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 17 มกราคม พ.ศ. 2532 ให้ยกเลิกสัมปทานทำไม้ในป่าบกทั่วประเทศ ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของนโยบายป่าไม้ไทย

หลังน้ำลด ทางราชการแนะนำให้ย้ายหมู่บ้านไปที่ปลอดภัย แต่ชาวคีรีวงไม่ยอมทิ้งถิ่นของบรรพบุรุษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 พระราชทานเงินกว่า 100 ล้านบาทเพื่อแก้ปัญหาภัยน้ำในระยะยาว และมีพระราชดำรัสให้กรมชลประทานขุดลอกคลองและเรียงหินตลิ่งเพื่อให้น้ำระบายได้ทันเมื่อฝนตกหนัก มูลนิธิศุภนิมิตสร้างที่พักชั่วคราวราว 300 หลัง หลังน้ำท่วมลำคลองยังเปลี่ยนทิศ คดเคี้ยวน้อยลงและไหลตัดผ่านกลางหมู่บ้าน แบ่งชุมชนเป็นสองฝั่ง ข้อมูลชุมชนระบุว่ากรมโยธาธิการสร้างสะพานข้ามคลองยาวราว 100 เมตรใน พ.ศ. 2534 สะพานที่เชื่อมสองฟากคลองท่าดีจึงเกิดขึ้นจากการฟื้นฟูครั้งนี้ และกลายเป็นแลนด์มาร์กของหมู่บ้านที่ลุกขึ้นใหม่ ช่วงเดียวกันกระทรวงมหาดไทยแบ่งชุมชนที่หนาแน่นออกเป็น 4 หมู่บ้าน คือ บ้านคีรีวง หมู่ 5 บ้านคีรีทอง หมู่ 8 บ้านขุนคีรี หมู่ 9 และบ้านคีรีธรรม หมู่ 10

บทเรียนครั้งนั้นทำให้ชาวบ้านหันกลับมาดูแลป่า พวกเขาตั้ง "กองทุนเติมสีเขียวใส่เขาหลวง" ซึ่งภายหลังเปลี่ยนเป็น "ชมรมการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์บ้านคีรีวง" ปลูกป่าทดแทนตั้งแต่ที่ราบในหุบเขาขึ้นไปถึงยอดเขาหลวง และปลูกต้นประดู่ตลอดแนวคลองปง คลองท่าหา คลองท่าชาย และคลองท่าดีเพื่อยึดหน้าดิน กลุ่มสตรีรวมตัวกันทำทุเรียนกวน และเกิดกลุ่มอาชีพอีกหลายกลุ่มเพื่อลดการพึ่งพาป่า ทุกปีชาวบ้านจัด "งานพฤศจิการำลึก" ทำบุญอุทิศให้ผู้เสียชีวิต

หลังวิกฤตเศรษฐกิจ พ.ศ. 2540 รัฐบาลส่งเสริมการท่องเที่ยวในประเทศ คีรีวงซึ่งกลายเป็นชุมชนพึ่งตนเองที่อยู่กับธรรมชาติจึงเป็นที่สนใจ พ.ศ. 2541 ได้รับรางวัลยอดเยี่ยมอุตสาหกรรมท่องเที่ยว (Thailand Tourism Awards) ประเภทเมืองและชุมชน และชนะการประกวดหมู่บ้านท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ของ ททท. ชาวบ้านเป็นมัคคุเทศก์พาเดินป่าขึ้นเขาหลวงและเปิดโฮมสเตย์ ต่อมา ททท. สร้างถนนในชุมชนราว 10 กิโลเมตรและป้ายสื่อความหมาย กระทรวงอุตสาหกรรมเลือกเป็นหมู่บ้านอุตสาหกรรมท่องเที่ยว 1 ใน 20 แห่งทั่วประเทศ และกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬาเลือกเป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวโอท็อปต้นแบบ 1 ใน 4 แห่ง

ชื่อ "อากาศดีที่สุดในประเทศไทย" มาจากการตรวจวัดของสำนักจัดการคุณภาพอากาศและเสียง กรมควบคุมมลพิษ ใน พ.ศ. 2552 ซึ่งพบค่าดัชนีคุณภาพอากาศ (AQI) อยู่ระหว่าง 17–49 อยู่ในเกณฑ์ดีมาก ชุมชนตั้งป้ายนี้ไว้ที่สะพาน จนนักท่องเที่ยวต้องมาถ่ายรูปเป็นหลักฐานว่า "มาถึงคีรีวงแล้ว" ร้านค้าถึงกับขาย "อากาศบรรจุกระป๋อง" และพวงกุญแจรูปสะพานเป็นของที่ระลึก นักท่องเที่ยวหลั่งไหลเข้ามา ราว พ.ศ. 2560 มีคนมาวันละ 400–500 คนและเพิ่มเป็นเท่าตัวในวันหยุด จนเกิดปัญหาขยะและรถติด องค์การบริหารส่วนตำบลกำโลนจึงห้ามจอดรถหน้าวัดคีรีวงในวันหยุด ทำลานจอดรถราว 100 คัน และขอให้นักท่องเที่ยวนำขยะกลับ

ข้อมูลปี 2565 ระบุว่าบ้านคีรีวงมี 338 ครัวเรือน ประชากร 902 คน ชาวบ้านยังรักษาประเพณีอย่างบุญเดือนห้า บุญเข้าพรรษา งานบุญเดือนสิบที่นำผลไม้จากสวนจัดหมรับถวายวัด และประเพณีชักพระที่ลากด้วยคานไม้รูปพญานาค พ.ศ. 2568 คีรีวงได้รับรางวัลสุดยอดชุมชนต้นแบบ "เที่ยวชุมชน ยลวิถี" ผู้มาเยือนช่วยรักษาหมู่บ้านที่เคยลุกขึ้นจากลานทรายแห่งนี้ได้ด้วยการจอดรถในที่ที่ชุมชนจัดไว้ ไม่ทิ้งขยะลงคลอง และเคารพวิถีของคนในหุบเขา