เขาอกทะลุ

ชาวพัทลุงถือว่าเขาอกทะลุเป็นภูเขาศักดิ์สิทธิ์และเปรียบเหมือนเสาหลักเมือง เชื่อกันว่าเป็นที่สถิตของเจ้าแม่ดูดี ตราประจำจังหวัดพัทลุงเป็นรูปเขาอกทะลุที่มีเจดีย์อยู่บนยอด และคำขวัญจังหวัดก็มีเขาอกทะลุร่วมกับหนังโนรา นาข้าว น้ำตก นกน้ำ ทะเลสาบ และน้ำพุร้อน

หลักฐานเก่าที่สุดที่ผูกกับภูเขาลูกนี้คือพระพิมพ์ดินดิบรูปพระโพธิสัตว์และเทวดาแบบศิลปะศรีวิชัย ที่พบในถ้ำของเขาอกทะลุและถ้ำคูหาสวรรค์ ททท. ระบุว่ามีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 สะท้อนว่าชุมชนแถบนี้รับพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานจากอินเดียมาตั้งแต่ราว 1,200 ปีก่อน

ภายในเขาอกทะลุมีถ้ำหลายแห่ง ข้อมูลที่เผยแพร่ใน Wongnai ระบุชื่อถ้ำพิมพ์ ถ้ำคุระ และถ้ำตลับ ส่วนบนยอดมีช่องปากถ้ำกว้างและปล่องทะลุไปอีกด้าน เมื่อมองจากด้านในจะเห็นท้องฟ้าเหมือนมองผ่านลำกล้อง

เมืองพัทลุงมีประวัติยาวนาน สมัยอยุธยาเป็นหัวเมืองฝ่ายใต้ ตั้งอยู่ที่สทิงพระซึ่งปัจจุบันอยู่ในจังหวัดสงขลา และมักถูกโจรสลัดมลายูปล้นเผา สมัยธนบุรีและรัตนโกสินทร์ย้ายที่ตั้งเมืองหลายครั้ง พัทลุงมีบทบาทในสงครามเก้าทัพและการปราบกบฏไทรบุรี จนปี 2476 ยกเลิกมณฑลเทศาภิบาลและเป็นจังหวัดพัทลุง ตลอดเส้นทางนี้ เขาอกทะลุยังคงเป็นหมุดหมายที่มองเห็นได้แต่ไกล

เขาอกทะลุกลายมาเป็นภูเขากลางเมืองเมื่อปี 2467 ที่เมืองพัทลุงย้ายมาตั้งที่ตำบลคูหาสวรรค์ วัดคูหาสวรรค์ซึ่งอยู่ห่างตีนเขาราว 2 กม. ผูกกับประวัติเมืองนี้ ทำเนียบวัดจังหวัดพัทลุงระบุว่าสร้างปี 1924 แต่ไม่มีหลักฐานยืนยัน วัดได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในปี 2432 เพื่อรับเสด็จรัชกาลที่ 5 ในการเสด็จประพาสแหลมมลายู และมีจารึก จ.ป.ร. 108 ที่เพิงผาหน้าถ้ำ ปี 2467 พระยาคณาศัยสุนทร (สา สุวรรณสาร) บูรณะวัดอีกครั้ง ปี 2471 รัชกาลที่ 7 เสด็จและจารึก ป.ป.ร. ปี 2478 กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน และปี 2502 รัชกาลที่ 9 กับสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์เสด็จและจารึก ภ.ป.ร. และ ส.ก. ถ้ำคูหาสวรรค์กว้างราว 18 เมตร ยาวราว 28 เมตร มีพระพุทธรูป 37 องค์

ตำนานเขาอกทะลุมีหลายฉบับ ฉบับที่ปราโมทย์ ทัศนาสุวรรณ บันทึกไว้ในหนังสือ "เที่ยวทั่วไทย" เล่าว่ามีชายรูปงามแต่งงานกับหญิงสาวสวย อยู่กันอย่างมีความสุข จนเขามีภรรยาน้อย เมียหลวงโกรธจึงไปมีเรื่องกับเมียน้อย ระหว่างที่ทั้งสองขว้างปาข้าวของ สามีเข้าไปห้ามและถูกสากตำข้าวพุ่งทะลุอก จนกลายเป็นเขาอกทะลุ ส่วนเมียน้อยถูกตีหัวแตกจนกลายเป็นเขาหัวแตก

อีกฉบับเล่าว่าชายชื่อเมืองมีเมียหลวงชื่อศิลา และเมียน้อยชื่อบุปผา ศิลามีลูกสาวชื่อยี่สุ่น บุปผามีลูกชายชื่อช้างคาง วันหนึ่งสองหญิงทะเลาะกัน ศิลาฟาดบุปผาด้วยไม้กระสวย บุปผาจึงตอบโต้ด้วยสาก ทั้งคู่ตายกลายเป็นภูเขา ศิลากลายเป็นเขาอกทะลุ และบุปผากลายเป็นเขาหัวแตก ซึ่งกลับข้างกับฉบับแรก เขาหัวแตกยังมองเห็นได้ระหว่างทางขึ้นเขาอกทะลุ ส่วนต้นฉบับเดิมของตำนานไม่ปรากฏแน่ชัด

ภาพเก่าในหนังสือ "ภาพเมืองไทย" ของสำนักนายกรัฐมนตรี ปี 2486 แสดงทุ่งนารอบเขาอกทะลุ สะท้อนว่าพัทลุงเป็นเมืองนาข้าวมาแต่เดิม ทุกวันนี้ภูเขาอยู่ทางตะวันออกของสถานีรถไฟพัทลุง โพรงอกทะลุมองเห็นได้จากสถานี ผู้โดยสารรถไฟสายใต้จึงใช้เป็นหมุดหมายว่าถึงเมืองพัทลุงแล้ว

ทางรถไฟสายใต้ทำให้เขาอกทะลุกลายเป็นภาพแรกที่ผู้มาเยือนเห็น เอกสารในรูสมิแลวารสารระบุว่าทางรถไฟช่วงตรัง–ทุ่งสงเปิดเดินรถเมื่อ 1 เมษายน 2456 ส่วนเส้นทางไปพัทลุงสร้างตามมา และสายจากสงขลามาบรรจบที่สถานีพัทลุง จุดแยกไปนครศรีธรรมราชที่บ้านเขาชุมทองใช้ชื่อ "สถานีชุมทางเขาชุมทอง" ตั้งแต่ปี 2460 แนวเดิมที่จะสร้างจากตรังตรงมาพัทลุงต้องเปลี่ยนเพราะติดภูเขาแถบเขาพับผ้า

ทางขึ้นมีบันไดคอนกรีตสองเส้น ด้านขวา (เมื่อหันหน้าเข้าภูเขา) เป็นบันไดเก่าที่ขึ้นตรงไปยังโพรงอกทะลุ ททท. ระบุว่ามีมากกว่า 1,000 ขั้น ใช้เวลาราว 30 นาที บางแหล่งระบุ 1,066 ขั้น และบางรีวิวว่าราว 1,100 ขั้น ส่วนทางซ้ายที่มีพญานาคสามเศียรคู่หนึ่งเฝ้าอยู่ ผ่านสำนักสงฆ์วังสุขคติธรรมและที่ปฏิบัติธรรมของแม่ชี ระหว่างทางมีรูปพระพิฆเนศสีม่วง พระพรหมสี่หน้าคู่กับพระวิษณุสีเขียว และพระพุทธรูปหลายองค์

แต่เดิมเขาอกทะลุไม่มีบันได มีเพียงทางธรรมชาติที่ชันและลำบาก ต่อมาจึงสร้างบันได 1,066 ขั้นให้ขึ้นถึงช่องเขาได้ง่ายขึ้น บนยอดมีพระพุทธรูปและรูปฤาษี และมีรั้วกั้นบางจุดเพื่อความปลอดภัย ผู้ที่เคยขึ้นแนะนำให้ไปช่วงเช้าเพราะอากาศร้อนมาก และเตือนว่าหน้าฝนทางลื่นและอันตราย

ที่โพรงอกทะลุมีรูปเหมือนหลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด รูปเหมือนหลวงพ่อปัญญานันทะ และพระพุทธชยันตีให้สักการะ ระหว่างทางมีจุดพักที่มองเห็นเขาหัวแตก หากจะขึ้นถึงยอดต้องปีนหน้าผาต่ออีกราว 50 เมตร รีวิวปี 2567 ระบุว่าต้องโหนเชือกขึ้นไป บนยอดเห็นเมืองพัทลุงได้รอบ 360 องศา

แม้จะเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัด แต่บทความของวิมลมาศ ปฤชากุล มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ปี 2561 ตั้งข้อสังเกตว่าเขาอกทะลุ "ไม่ได้จัดให้มีการท่องเที่ยวดูชม" อย่างเป็นระบบ ขณะที่จุดดังของพัทลุงในอดีตคือทะเลน้อย น้ำตกไพรวัลย์ และทะเลสาบลำปำ ปัจจุบันการขึ้นเขาอกทะลุไม่เสียค่าเข้า และเป็นเส้นทางออกกำลังกายยามเช้าเย็นของคนพัทลุง