อุทยานค่ายบางระจัน

ศึกบางระจันเกิดในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ ช่วงที่กองทัพพม่ายกมาตีกรุงศรีอยุธยาก่อนเสียกรุงครั้งที่ 2 ชาวบ้านจากเมืองสิงห์บุรี วิเศษชัยชาญ สรรคบุรี และพื้นที่ใกล้เคียงรวมตัวกันที่ “บ้านระจัน” ซึ่งขรรค์ชัย บุนปาน และสุจิตต์ วงษ์เทศ ระบุว่าเป็นชื่อเดิมของบางระจัน เพื่อป้องกันตนเองจากทัพพม่าที่ผ่านมาหาเสบียงในเขตที่อุดมสมบูรณ์

ศ.ดร.สุเนตร ชุตินธรานนท์ อธิบายบริบทสงคราม พ.ศ. 2309–2310 ในศิลปวัฒนธรรมว่า พม่ายกมา 2 ทาง ทัพทวายของมังมหานรธาเข้าทางมะริดและตะนาวศรี ขึ้นมาตั้งค่ายทางใต้ของอยุธยาที่บางไทรและสีกุก ส่วนทัพเชียงใหม่ของเนเมียวสีหบดีเป็นทัพใหญ่ ไม่ใช่กองโจร ประชุมพลที่พิษณุโลกแล้วตีหัวเมืองตอนเหนือ เช่น พิจิตร นครสวรรค์ และอ่างทอง ท่านประเมินว่ากำลังพม่ามีมากกว่า 70,000 นายเฉพาะทหารราบ ชาวบางระจันจึงไม่น่าจะชะลอทัพใหญ่ได้ และบางระจันน่าจะเป็นค่ายใหญ่ที่ไม่ได้อยู่บนเส้นทางเดินทัพหลัก

ผู้นำทางใจของค่ายคือพระอาจารย์ธรรมโชติ ไทยรบพม่าของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ระบุว่าท่านเป็นพระจากวัดเขานางบวช แขวงเมืองสุพรรณบุรี ได้รับนิมนต์มาปลุกขวัญชาวบ้าน แจกตะกรุดและประกอบพิธีทางไสยศาสตร์ ข้อมูลท่องเที่ยวยังเล่าว่าท่านเลือกที่ดอนซึ่งมีลำน้ำไหลผ่านเป็นที่ตั้งค่าย ทำให้มีน้ำใช้และมีแนวป้องกันตามธรรมชาติ

พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระราชหัตถเลขา ซึ่งบรรยายเรื่องบางระจันละเอียดที่สุด ระบุผู้นำ 11 คน ได้แก่ พระอาจารย์ธรรมโชติ นายแท่น นายโชติ นายอิน นายเมือง นายดอก นายทองแก้ว พันเรือง นายทองเหม็น นายจันหนวดเขี้ยว และขุนสรรค์ ขณะที่รายชื่อบนอนุสาวรีย์และสื่อท่องเที่ยวบางแห่งต่างออกไปเล็กน้อย เช่น มีนายทองแสงใหญ่ หรือเรียกนายจันหนวดเขี้ยวว่านายจันเขียว

ฉบับพระราชหัตถเลขาบันทึกว่าพม่ายกมาตีค่าย 8 ครั้ง โดยมีนายทัพพม่า 8 คน เช่น งาจุนหวุ่น เยกิหวุ่น ติงจาโบ่ สุรินทจอข่อง แยจออากา จิแก อากาปันญี และพระนายกอง การรบครั้งที่ 4 ถือเป็นครั้งสำคัญ ฝ่ายไทยมีนายแท่นเป็นนายทัพ นายทองเหม็นเป็นปีกขวา พันเรืองเป็นปีกซ้าย และสุรินทจอข่องนายทัพพม่าถูกฟันศีรษะตายในที่รบ พงศาวดารบันทึกว่าพม่า “กลัวฝีมือไทยค่ายบ้านระจันนัก”

หนึ่งในเรื่องที่ถูกเล่าขานมากที่สุดคือนายทองเหม็น ฉบับพระราชหัตถเลขาเล่าว่าเป็นนักรบที่กล้าหาญและชอบดื่มสุรา วันหนึ่งเมาแล้วขี่กระบือเผือกบุกเข้าค่ายพม่าเพียงลำพัง จนถูกจับและทุบตาย ภาพนี้ต่อมากลายเป็นสัญลักษณ์ของความกล้าหาญในวรรณกรรมและภาพยนตร์

เมื่อศึกยืดเยื้อ ชาวค่ายขอปืนใหญ่และดินดำจากกรุงศรีอยุธยา แต่ทางกรุงไม่ให้ เพราะเกรงว่าหากค่ายแตกปืนจะตกเป็นของพม่าและถูกใช้ตีพระนคร พงศาวดารเล่าว่าพระยารัตนาธิเบศหล่อปืนใหญ่ให้ 2 กระบอก แต่ใช้สู้พม่าไม่ได้ ส่วนลิลิตดั้นสดุดีฯ ระบุว่าปืนที่ชาวบ้านหล่อเองร้าวใช้การไม่ได้ ในการรบครั้งสุดท้าย แม่ทัพพม่าที่ไทยรบพม่าเรียกว่า “สุกี้” และฉบับพระราชหัตถเลขาเรียกว่า “พระนายกอง” ใช้กลล่อให้ชาวบ้านออกรบนอกค่ายจนล้มตายจำนวนมาก แล้วค่ายก็แตก

ข้อมูลของ สผ. ระบุว่าเหตุการณ์เริ่มใน พ.ศ. 2308 ชาวบ้านต้านทานพม่าได้ราว 5 เดือน ก่อนค่ายแตกใน พ.ศ. 2309 จากนั้นไม่ถึงปี กรุงศรีอยุธยาก็เสียแก่พม่าใน พ.ศ. 2310 ส่วนพระอาจารย์ธรรมโชติ ไทยรบพม่าระบุเพียงว่าหายไปหลังค่ายแตก

หลักฐานเรื่องบางระจันยังเป็นที่ถกเถียง พระราชพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ซึ่งเขียนใน พ.ศ. 2317 และใกล้เหตุการณ์ที่สุด เอ่ยชื่อเพียง 2 คน คือนายจันเขี้ยวกับพระอาจารย์วัดเขานางบวช ส่วนรายชื่ออื่นปรากฏในเอกสารสมัยรัชกาลที่ 4 พงศาวดารฉบับอื่น เช่น ฉบับบริติชมิวเซียม และฉบับหมอบรัดเลย์ กล่าวถึงเพียงไม่กี่บรรทัด และนักประวัติศาสตร์ระบุว่าฝั่งพม่าไม่มีหลักฐานกล่าวถึงค่ายบางระจันเลย

ในอีกด้าน ศ.ดร.สุเนตรชี้ว่าบางระจันปรากฏในหลักฐานฝ่ายไทยเกือบทุกชิ้น ทั้งพระราชพงศาวดาร คำให้การ คำให้การกรมหลวงนรินทรเทวี และปูมโหร และคำให้การขุนหลวงหาวัดระบุว่า “ค่ายบ้านระจัน” เป็นหนึ่งใน 18 ค่ายที่พม่าตั้งล้อมกรุงศรีอยุธยา แสดงว่าเมื่อพม่ายึดได้ ก็ไม่ได้เผาทิ้ง แต่ใช้เป็นฐานตีพระนคร ท่านยังมองว่าการรวมตัวของชาวบ้านจากแขวงวิเศษชัยชาญ สุพรรณบุรี สิงห์บุรี และสรรคบุรี ซึ่งเป็นแหล่งข้าวและกำลังคนสำคัญ น่าจะเพื่อป้องกันการปล้นสะดมทั้งจากพม่าและจากโจรในยามข้าวยากหมากแพง การรวมกลุ่มเช่นนี้ผิดกฎหมายในยามปกติแต่เกิดได้ทั่วไปในยามศึก และเมื่อพระยารัตนาธิเบศออกไปเรี่ยไรทองหล่อปืนใหญ่ 2 กระบอกที่บ้านระจัน ก็แสดงว่ารัฐอยุธยาเข้ามาเสริมให้ค่ายเป็นที่มั่นในแนวป้องกันพระนคร

การตีความก็หลากหลาย อาจารย์สมฤทธิ์ ลือชัย เสนอว่าชาวบ้านรวมตัวเพื่อปกป้องชีวิตและทรัพย์สินของตนเอง เพราะแนวคิดเรื่อง “ชาติ” เพิ่งเกิดในสมัยรัชกาลที่ 4–5 และถูกเน้นในสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม ซึ่งเรื่องบางระจันถูกใช้หล่อหลอมความคิดชาตินิยม ส่วนขรรค์ชัยและสุจิตต์มองว่าชาวบ้านสู้เพื่อ “มาตุภูมิ” หรือบ้านเกิด และน่าจะใช้คูเมืองเก่าเป็นที่กำบังเพราะสร้างค่ายใหม่ไม่ทัน

งานวิชาการรุ่นหลังศึกษาบางระจันในฐานะเรื่องเล่า บทความของอาทรี วณิชตระกูล (มหาวิทยาลัยบูรพา, พ.ศ. 2558) วิเคราะห์ทั้งพงศาวดารและนวนิยายของไม้ เมืองเดิม และพบว่าการบันทึกวีรกรรมของชาวบ้านมีความสัมพันธ์เชิงอำนาจแฝงอยู่ พร้อมอุดมการณ์รักชาติที่ถูกผลิตซ้ำผ่านแบบเรียนและสื่อสมัยใหม่ ส่วนบทความของศุภกาณฑ์ นานรัมย์ (มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา, พ.ศ. 2560) มองว่าเหตุการณ์นี้แสดงว่าการป้องกันบ้านเมืองไม่ได้เป็นหน้าที่ของชนชั้นปกครองเท่านั้น และเรื่องบางระจันยังถูกถ่ายทอดซ้ำทั้งในวรรณกรรม ภาพยนตร์ ละคร และเพลง

เรื่องบางระจันกลายเป็นวรรณกรรมสำคัญผ่าน “ลิลิตดั้นสดุดีบ้านบางระจัน” ของพระยาอุปกิตศิลปสาร แต่งเสร็จใน พ.ศ. 2465 สมัยรัชกาลที่ 6 และพิมพ์ใน พ.ศ. 2472 นับเป็นวรรณกรรมสดุดีสามัญชนเรื่องแรกของไทย แทนที่จะสดุดีกษัตริย์ตามขนบ ผู้แต่งตีความการต่อสู้เป็นการรบเพื่อชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ และกระทรวงศึกษาธิการเคยใช้เป็นแบบเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6

ต่อมาเรื่องนี้ถูกเล่าผ่านนวนิยาย “บางระจัน” ของไม้ เมืองเดิม และภาพยนตร์ “บางระจัน” ใน พ.ศ. 2543 ซึ่งบท “อ้ายทองเหม็น” ทำให้บิณฑ์ บรรลือฤทธิ์ ได้รับรางวัลนักแสดงนำชายยอดเยี่ยม ทำให้เรื่องบางระจันเป็นที่รู้จักกว้างขวางขึ้นอีกครั้ง

ชะตากรรมของพระอาจารย์ธรรมโชติหลังค่ายแตกมีหลายเรื่องเล่า เมื่อ พ.ศ. 2519 คณะกรรมการอนุรักษ์โบราณสถานสุพรรณบุรีได้ฟังคำบอกเล่าของทายกวัดเขานางบวชว่าท่านกลับไปจำพรรษาที่วัดเดิม และหายเข้าไปในอุโมงค์ใต้วิหาร อีกเรื่องหนึ่งอ้างถึงจารึกในถ้ำที่ดงพญาไฟ ทั้งหมดเป็นเรื่องเล่าท้องถิ่นที่ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

การพัฒนาพื้นที่เป็นอนุสรณ์สถานเริ่มเมื่อ พ.ศ. 2493 ทางราชการตั้งคณะกรรมการบูรณะฟื้นฟู และให้กรมศิลปากรขุดแต่งตัวค่ายและสระ ต่อมา พ.ศ. 2513 คณะกรรมการดำริให้สร้างค่ายจำลองแทนค่ายไม้เดิม ประกอบด้วยป้อมใหญ่ 2 ป้อม ป้อมเล็ก 3 ป้อม และกำแพงระเนียด

ความทรงจำเรื่องบางระจันยังกลายเป็นชื่ออำเภอ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าเมื่อ พ.ศ. 2509 รัฐบาลบูรณะค่ายและตกลงตั้งอำเภอใหม่เพื่อรำลึกถึงการรบ วันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2515 จึงแยกพื้นที่ออกจากอำเภอบางระจันตั้งเป็นกิ่งอำเภอค่ายบางระจัน มี 5 ตำบล ยกฐานะเป็นอำเภอใน พ.ศ. 2519 และตั้งตำบลหนองกระทุ่มเป็นตำบลที่ 6 ใน พ.ศ. 2523 อำเภอมีพื้นที่ราว 88.4 ตารางกิโลเมตร ประชากรราว 28,000 คน (พ.ศ. 2557)

อนุสาวรีย์วีรชนค่ายบางระจันออกแบบและสร้างโดยกรมศิลปากร เป็นประติมากรรมรูปหล่อผู้นำชาวค่าย 11 คน ในท่าทางฮึกเหิม ถืออาวุธที่ดัดแปลงจากเครื่องมือทำกิน พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จฯ ทรงเปิดเมื่อ 29 กรกฎาคม พ.ศ. 2519

วัดโพธิ์เก้าต้นที่อยู่ตรงข้ามอุทยาน ชาวบ้านเรียกว่าวัดไม้แดงตามต้นไม้แดงในวัด กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานเมื่อ พ.ศ. 2498 ภายในมีมณฑปประดิษฐานรูปเหมือนหลวงปู่ธรรมโชติที่ชาวสิงห์บุรีเคารพมาก พระครูวิชิตวุฒิคุณ เจ้าอาวาส ริเริ่ม “ตลาดไทยย้อนยุคบ้านระจัน” ซึ่งเปิดเสาร์–อาทิตย์และวันหยุดต่อเนื่อง 08.30–17.00 น. ผู้ค้าแต่งกายย้อนยุค และมีการสาธิตการตีดาบ

ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์วีรชนค่ายบางระจันมีห้องนิทรรศการ 3 ห้อง ได้แก่ เรื่องค่ายบางระจันและโบราณวัตถุ มรดกเมืองสิงห์บุรี และวิถีชีวิตชาวสิงห์บุรี อุทยานและพิพิธภัณฑ์เข้าชมฟรี

อุทยานค่ายบางระจันเป็นพื้นที่รำลึกถึงผู้เสียชีวิตในสงคราม ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ โดยเฉพาะเมื่อเข้าวัดโพธิ์เก้าต้น สำรวมกิริยาบริเวณอนุสาวรีย์ และไม่ปีนป่ายรูปปั้นหรือค่ายจำลอง