พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณ

ผู้ก่อตั้งคือคุณเล็ก วิริยะพันธุ์ เว็บไซต์ของพิพิธภัณฑ์ระบุว่าท่านเกิด พ.ศ. 2457 ในครอบครัวพ่อค้าชาวจีนย่านสำเพ็ง เคยเรียนมหาวิทยาลัยที่เซี่ยงไฮ้ ก่อนกลับมาช่วยดูแลกิจการครอบครัวเมื่อบิดาป่วย

คุณเล็กยังเป็นผู้ก่อตั้งบริษัท วิริยะประกันภัย รายงานประจำปีของบริษัทระบุว่าบริษัทจดทะเบียนครั้งแรกใน พ.ศ. 2490 ในชื่อ "บริษัท อาเซียพาณิชยการ จำกัด" ทุนจดทะเบียน 5 ล้านบาท เริ่มจากประกันอัคคีภัยและประกันภัยทางทะเล ก่อนขยายสู่ประกันภัยรถยนต์และเปลี่ยนชื่อเป็นวิริยะประกันภัย รายได้จากธุรกิจนี้คือทุนที่ทำให้คุณเล็กสร้างงานศิลปะขนาดใหญ่ได้หลายโครงการ

ความสนใจศิลปะของคุณเล็กเริ่มจากการอ่านหนังสือและสะสมโบราณวัตถุ จนนำไปสู่การสร้างเมืองโบราณที่สมุทรปราการ ร่วมกับคุณประไพ ภรรยาและคู่คิด (แนวหน้าระบุว่าเมืองโบราณก่อตั้งปี พ.ศ. 2506 ส่วนเว็บไซต์พิพิธภัณฑ์ระบุปี 2524) ต่อมาท่านยังสร้างปราสาทสัจธรรมที่จังหวัดชลบุรี

เว็บไซต์พิพิธภัณฑ์ระบุว่าคุณเล็กเห็นว่าคนรุ่นใหม่ยังไม่เห็นคุณค่าแก่นแท้ของวัฒนธรรมไทย จึงตั้งเป้าหมายไว้สี่ข้อ คือ ให้ความรู้ทางประวัติศาสตร์ ใช้มรดกศิลปะเป็นหลักฐานพัฒนาการทางจิตวิญญาณของสังคมตะวันออก เผยแพร่ภูมิปัญญาเอเชียเพื่อถ่วงดุลวัตถุนิยม และให้พิพิธภัณฑ์เป็นมรดกของมนุษยชาติ

แนวคิดช้างสามเศียรเริ่มต้นจากโครงการแหล่งวัฒนธรรมที่บางปะกง ซึ่งพับไปเพราะขนาดใหญ่เกินไป ภายหลังเพื่อนชาวตะวันตกเสนอให้สร้างอาคารรูปผลแอปเปิล ความคิดนั้นจุดประกายให้หยิบแบบช้างกลับมาอีกครั้ง และย้ายมาสร้างที่สำโรง สมุทรปราการ

บันทึกการเยี่ยมชมบน GotoKnow (พ.ศ. 2552) เล่าตามคำของอาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม ที่ปรึกษาเมืองโบราณ ว่าโครงการเดิมจะตั้งบนที่ดินราว 1,000 ไร่ริมแม่น้ำบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา มีอาคารสูง 70 ชั้น (210 เมตร) และช้างสามเศียรสูง 90 เมตร แต่ต้องยกเลิกเพราะปัญหาการบุกรุกที่ดิน ช้างเอราวัณที่สำโรงจึงสร้างบนที่ดินราว 12 ไร่ของบริษัทธนบุรีประกอบยนต์ จำกัด โดยคุณเล็กมอบให้คุณพากเพียร บุตรชายคนโต ดูแลโครงการ

ช้างเอราวัณในคติไตรภูมิเป็นพาหนะของพระอินทร์ ตามตำนานเอราวัณเทวบุตรเนรมิตกายเป็นช้างเผือก 33 เศียร แต่ในงานศิลปะมักทำเพียง 3 เศียร พิพิธภัณฑ์นี้ก็ทำเป็นช้างสามเศียรเช่นกัน

การสร้างเริ่มจากภาพร่างบนกระดาษ ต่อด้วยหุ่นดินเหนียว และหุ่นโครงสร้างจากไฟเบอร์ โฟม และขี้ผึ้ง ตัวช้างหุ้มด้วยแผ่นทองแดงหนาราว 1.2 มิลลิเมตร ที่ช่างเคาะขึ้นรูปด้วยมือนับหมื่นชิ้น ตั้งแต่แผ่นขนาด 4x8 ฟุตไปจนถึงชิ้นเท่าฝ่ามือ แต่ละส่วนถูกทำเลขกำกับ ประกอบทดลอง แล้วถอดออกยกขึ้นด้วยเครน พิพิธภัณฑ์ระบุว่าเป็นประติมากรรมกลางแจ้งชิ้นแรกที่ทำจากแผ่นทองแดงเคาะมือทั้งหมด

บันทึกเดียวกันอธิบายขั้นตอนทางวิศวกรรมไว้ว่า ช่างสร้างอาคารชั้นล่างและขาช้างทั้งสี่ก่อน ขาช้างถ่ายน้ำหนักลงคานวงแหวนคอนกรีตเสริมเหล็กที่มีเสา 4 และ 8 ต้น จากนั้นสานโครงเหล็กขึ้นเป็นลำตัว ส่วนเศียรสร้างบนพื้นแล้วค่อยยกขึ้นประกอบ วัสดุผิวเลือกทองแดงแทนดีบุกหรือเงินที่อ่อนเกินไป ใช้แผ่นทองแดงนำเข้าจากญี่ปุ่นไม่ต่ำกว่า 3,000 ตารางเมตร จนเกิดภาวะขาดตลาดชั่วคราว และใช้ตะขอยึดแผ่นทองแดงกับโครงเหล็ก เพราะโลหะสองชนิดขยายตัวเมื่อร้อนไม่เท่ากัน

การก่อสร้างเริ่มใน พ.ศ. 2537 และวางศิลาฤกษ์เมื่อ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 คุณประไพเสียชีวิตไปก่อนตั้งแต่ 29 เมษายน พ.ศ. 2535 ส่วนคุณเล็กถึงแก่กรรมเมื่อ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2543 ก่อนพิพิธภัณฑ์เสร็จ ทั้งสองได้รับพระราชทานเพลิงศพที่วัดเทพศิรินทราวาสเมื่อ 4 กันยายน พ.ศ. 2544 พิพิธภัณฑ์เปิดให้ประชาชนเข้าชมใน พ.ศ. 2546 (เว็บไซต์ระบุว่าใช้เวลาสร้าง 10 ปีนับจากวางศิลาฤกษ์ ซึ่งไม่ตรงกับปีที่เปิด)

ตัวเลขทางการระบุว่าอาคารและช้างสูงรวม 43.6 เมตร หรือราวตึก 14 ชั้น ตัวช้างสูง 29 เมตร ยาวราว 39 เมตร กว้าง 12 เมตร ลำตัวหนัก 150 ตัน และเศียรหนัก 100 ตัน ซึ่งยื่นออกมาโดยไม่มีเสาค้ำ ส่วน Wikipedia ระบุน้ำหนักรวม 250 ตัน และฐานสูง 15 เมตร

ภายในอาคารแบ่งเป็นสามชั้นตามคติไตรภูมิ ชั้นล่างสุดในฐานอาคารคือ "ชั้นสุวรรณภูมิ" หรือโลกบาดาล จัดแสดงเครื่องกระเบื้องสมัยราชวงศ์หมิงและชิงจากของสะสมส่วนตัวของคุณเล็ก รวมถึงเครื่องสังคโลก เครื่องถ้วยลพบุรี และเบญจรงค์ ชั้นนี้ห้ามถ่ายภาพ

ชั้นกลางคือ "ชั้นโลกมนุษย์" เป็นโถงที่รองรับตัวช้าง มีเสาหุ้มดีบุกสี่ต้นที่เล่าเรื่องจากสี่ความเชื่อ ได้แก่ พุทธเถรวาท (พระมหาชนก) พุทธมหายาน (พระโพธิสัตว์กวนอิม) ฮินดู (พระนารายณ์บรรทมสินธุ์และนารายณ์สิบปาง) และคริสต์ (การสร้างโลก เรือโนอาห์ และพระเยซู) เพดานเป็นกระจกสีโดยศิลปินชาวเยอรมัน ใช้สี่สีแทนธาตุทั้งสี่ และมีแผนที่โลกกับสัญลักษณ์จักรราศี

หน้าข้อมูลของพิพิธภัณฑ์ระบุว่าเพดานกระจกสีชั้นโลกมนุษย์เป็นผลงานของ Jacob Schwarzkopf ศิลปินชาวเยอรมัน ใช้สีเหลืองแทนดิน สีขาวแทนลม สีแดงแทนไฟ และสีน้ำเงินแทนน้ำ รอบนอกเป็นภาพจักรราศี 12 ราศี ผนังประดับลวดลายปูนปั้นช่างเพชรบุรีและชิ้นเบญจรงค์กว่า 100,000 ชิ้นที่ผลิตจากอัมพวาและจีน ซุ้มประตูพระเกตุแบบจีนกั้นทางขึ้นสวรรค์ ด้านในมีประติมากรรมพระโพธิสัตว์กวนอิมแกะจากหิน และเพดานประดับโคมไฟกับวัสดุรีไซเคิลอย่างขวดแก้ว

เสาแปดเหลี่ยมหุ้มดีบุกทั้งสี่ต้นที่รับขาช้าง พิพิธภัณฑ์อธิบายว่าลวดลายแทนพรหมวิหารสี่ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา เสาฝั่งพุทธเถรวาทเล่าเรื่องทศชาติชาดก (บางแหล่งระบุเรื่องพระมหาชนก) ส่วนทางขึ้นสวรรค์ ผนังบันไดวาดภาพเทวดานางฟ้าลอยร่ายรำ เพดานชั้นบนสุดใช้สีฝุ่นวาดดวงอาทิตย์ ดาวเคราะห์ ทางช้างเผือก และดาวเคราะห์น้อย โดยมีรอยพระพุทธบาทอยู่กลางห้องล้อมด้วยเขาพระสุเมรุ

ทางขึ้นสู่ตัวช้างมีลิฟต์ในขาหลังซ้ายและบันไดเวียนในขาหลังขวา ชั้นบนสุดภายในท้องช้างคือ "ชั้นจักรวาล" หรือสวรรค์ดาวดึงส์ ประดิษฐานพระพุทธรูปหลายสมัยตั้งแต่ลพบุรี อยุธยา ล้านนา จนถึงรัตนโกสินทร์ มีพระบรมสารีริกธาตุ รอยพระพุทธบาทจำลอง พระพุทธรูปปางลีลาแบบสุโขทัย และจิตรกรรมสุริยจักรวาลบนเพดาน

รอบอาคารเป็นสวนป่าหิมพานต์ที่ปลูกพันธุ์ไม้ในวรรณคดี มีประติมากรรมสัตว์หิมพานต์ เช่น สินธพกุญชร กุญชรวารี และคชสีห์ ช้างสามตระกูลตามคติพราหมณ์ ได้แก่ วิษณุพงศ์ อิศวรพงศ์ และพรหมพงศ์ ให้เดินลอดท้อง และมีศาลท้าวมหาพรหม พระตรีมูรติ พระพิฆเนศ และพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร

ปัจจุบันเดินทางได้สะดวกด้วยรถไฟฟ้า BTS สายสุขุมวิท ลงสถานีช้างเอราวัณ ซึ่งตั้งชื่อตามพิพิธภัณฑ์ ราคาบัตรเปลี่ยนไปตามช่วงเวลา ในปี พ.ศ. 2563 ชาวไทยผู้ใหญ่ 250 บาท ชาวต่างชาติ 400 บาท ส่วนหน้าราคาบัตรบนเว็บไซต์พิพิธภัณฑ์ปัจจุบันระบุผู้ใหญ่ 500 บาท เด็ก 250 บาท (ราคาผู้เข้าชมทั่วไป) และเมื่อ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2565 มีพิธีบวงสรวงพระอินทร์และช้างเอราวัณที่พิพิธภัณฑ์ เนื่องในโอกาสครบ 60 ปีของเมืองโบราณ

ปลายปี พ.ศ. 2568 ข่าวประชาสัมพันธ์ของอมรินทร์ทีวี (25 พ.ย. 2568) ระบุบัตร "สยามเอราวัณ" ที่เข้าชมได้ทั้งพิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณและเมืองโบราณ ซึ่งมีพื้นที่กว่า 800 ไร่ ราคา 499 บาท จากราคาปกติ 650 บาท สะท้อนว่าทั้งสองแห่งยังบริหารเป็นเครือเดียวกัน