ดอยเสมอดาว

ชื่อ "เสมอดาว" มาจากความรู้สึกของผู้ที่มานอนบนลานกว้างกลางคืน เมื่อท้องฟ้ามืดสนิทและดาวเต็มฟ้าจนเหมือนได้อยู่เสมอกับดาว ชื่อนี้จึงติดปากนักเดินทางและกลายเป็นชื่อจุดชมวิวของอุทยาน

เรื่องราวของดอยนี้ผูกอยู่กับการกำเนิดอุทยานแห่งชาติศรีน่าน ปี 2532 กรมป่าไม้มีคำสั่งให้นายสมบัติ เวียงคำ เจ้าพนักงานป่าไม้จากอุทยานแห่งชาติน้ำหนาว ซึ่งประจำอยู่ที่อุทยานแห่งชาติเวียงโกศัย มาสำรวจป่าสงวนแห่งชาติหลายผืนในอำเภอเวียงสา ราว 435 ตารางกิโลเมตร (271,875 ไร่) และสำรวจเพิ่มเติมตามคำสั่งลงวันที่ 19 ตุลาคม 2532 ช่วงแรกพื้นที่นี้ใช้ชื่อว่า "อุทยานแห่งชาติแม่สาคร" ตามชื่อป่าต้นน้ำที่คนทั่วไปรู้จัก

ปี 2534 มีการเสนอขยายการสำรวจไปยังป่าฝั่งขวาแม่น้ำน่านตอนใต้ ป่าห้วยงวง และป่าน้ำว้า ครอบคลุมอำเภอเวียงสา นาน้อย และนาหมื่น วันที่ 19 เมษายน 2536 จังหวัดน่านมีหนังสือสนับสนุน และวันที่ 12 มกราคม 2537 นายผ่อง เล่งอี้ อธิบดีกรมป่าไม้ อนุมัติให้จัดตั้งในพื้นที่ราว 934 ตารางกิโลเมตร (583,750 ไร่) โดยกันหมู่บ้านใหญ่ของราษฎรออกจากเขตอุทยาน และเปลี่ยนชื่อเป็น "อุทยานแห่งชาติศรีน่าน" เพราะการขยายพื้นที่และย้ายที่ทำการทำให้ชื่อเดิมสับสน

วันที่ 25 พฤษภาคม 2550 มีพระราชกฤษฎีกาประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติอย่างเป็นทางการ ในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 124 ตอนที่ 25 ก เป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 104 ของประเทศ ครอบคลุมราว 640,237 ไร่ (1,024 ตารางกิโลเมตร) ในตำบลขึ่ง ส้าน น้ำมวบ ของอำเภอเวียงสา ตำบลศีรษะเกษ เชียงของ สถาน ของอำเภอนาน้อย และตำบลบ่อแก้ว นาทะนุง ของอำเภอนาหมื่น ทอดตามสองฝั่งแม่น้ำน่านลงไปจนถึงอ่างเก็บน้ำเขื่อนสิริกิติ์

อุทยานแห่งนี้เป็นป่าต้นน้ำสำคัญของแม่น้ำน่าน ซึ่งไหลผ่านเขตอุทยานราว 60 กิโลเมตร เทือกเขาวางตัวแนวเหนือ–ใต้ ยอดสูงสุดคือเขาขุนห้วยฮึกราว 1,234 เมตร ป่าส่วนใหญ่เป็นป่าเบญจพรรณและป่าเต็งรัง มีไม้กระบก ตะเคียนหิน แดง ประดู่ และชิงชัน เป็นที่อาศัยของสัตว์ป่าอย่างเสือโคร่ง เสือดาว แมวป่า หมาใน กระจง และอีเห็น ปี 2562 มีผู้มาเยือนอุทยานราว 115,358 คน

บนดอยเสมอดาว เนินด้านตะวันออกคือ "ลานดูดาว" ที่ชมได้ทั้งพระอาทิตย์ขึ้นและตก มีหน้าผาสูงมองลงไปเห็นทิวเขาและแม่น้ำน่าน ส่วนเนินด้านตะวันตกเห็นพระอาทิตย์ตกเหนือไร่ข้าวโพด ใกล้กันคือ "ผาหัวสิงห์" หินปูนรูปสิงห์หมอบหันหน้าไปทางตะวันออก ขึ้นไปจะเห็นวิว 360 องศา แต่ต้องให้เจ้าหน้าที่นำทางทุกครั้ง รีวิวของนักท่องเที่ยวระบุว่าผาหัวสิงห์และผาชู้เคยปิดไม่ให้ขึ้นราว 2 ปีเพราะเสี่ยงหินถล่มหลังแผ่นดินไหว

ห่างออกไปราว 4 กิโลเมตรคือ "ผาชู้" อีกจุดชมพระอาทิตย์ขึ้นและทะเลหมอกของอุทยาน จากยอดผามองเห็นแม่น้ำน่านคดเคี้ยวในผืนป่าเบื้องล่าง ต้องเดินขึ้นราว 2 กิโลเมตร ไป–กลับราว 1 ชั่วโมง และต้องมีเจ้าหน้าที่นำทาง ชื่อผามาจากตำนานรักสามเส้า เจ้าเอื้องผึ้งรักกับเจ้าจันทน์ผา แต่ถูกบังคับให้แต่งงานกับเจ้าจ๋วง จึงกระโดดหน้าผาจบชีวิต เจ้าจันทน์ผาตามมากระโดดตาม เจ้าจ๋วงเห็นเข้าก็กระโดดตามแต่ตกห่างออกไป ตำนานว่าเจ้าเอื้องผึ้งกลายเป็นกล้วยไม้ที่เกาะอยู่ใต้ต้นจันทน์ผา ส่วนเจ้าจ๋วงกลายเป็นต้นสน เพราะคำเหนือ "จ๋วง" แปลว่าต้นสน และ "เอื้องผึ้ง" คือกล้วยไม้ชนิดหนึ่ง บนผายังมีเสาธงที่เล่ากันว่ายาวที่สุดในไทย ต้องร้องเพลงชาติราว 12 รอบกว่าธงจะขึ้นถึงยอด

ใกล้ตัวอำเภอนาน้อย ราว 24 กิโลเมตรจากที่ทำการอุทยาน คือ "เสาดินนาน้อย" หรือ "ฮ่อมจ๊อม" ในตำบลเชียงของ เสาดินรูปทรงแปลกตาบนพื้นที่กว่า 20 ไร่ คล้ายแพะเมืองผีของแพร่ เกิดจากตะกอนที่ถูกยกตัวขึ้นแล้วถูกน้ำ ลม และฝนกัดเซาะ แหล่งข้อมูลประเมินอายุไว้ต่างกันมาก ตั้งแต่ราว 10,000–30,000 ปี ไปจนถึงหลายล้านปี วันที่ 7 พฤศจิกายน 2532 คณะรัฐมนตรีกำหนดให้เป็นแหล่งธรรมชาติอันควรอนุรักษ์ ที่นี่ยังเป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ พบเครื่องมือหินกะเทาะ ขวานหิน และกำไลหิน ซึ่งเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่าน และเคยเป็นหัวข้อวิจัยของมหาวิทยาลัยศิลปากรในปี 2555 วันที่ 10 พฤศจิกายน 2538 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จนำคณะนักเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้ามาทัศนศึกษา ชาวบ้านเชื่อว่าเสาดินศักดิ์สิทธิ์ และห่างไปราว 800 เมตรคือ "คอกเสือ" หลุมลึกที่เล่ากันว่าชาวบ้านเคยไล่ต้อนเสือที่มากินวัวควายลงไปแล้วกำจัดเสีย

ทางใต้สุดของอุทยาน แม่น้ำน่านไหลลงสู่อ่างเก็บน้ำเขื่อนสิริกิติ์ ที่นั่นคือ "บ้านปากนาย" ตำบลนาทะนุง อำเภอนาหมื่น เดิมเป็นหมู่บ้านริมแม่น้ำน่าน แต่เมื่อสร้างเขื่อนสิริกิติ์ หมู่บ้านเดิมจมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำ ชาวบ้านจากหลายที่ย้ายมาตั้งรกรากและหันมาทำประมงน้ำจืด ทุกวันนี้มีแพร้านอาหารปลาจากเขื่อนและเรือโป๊ะข้ามไปบ้านท่าแฝก อำเภอน้ำปาด จังหวัดอุตรดิตถ์ ซึ่งต้องหยุดให้บริการเมื่อน้ำในเขื่อนลดต่ำ เช่นเมื่อเดือนกรกฎาคม 2564

ทุกวันนี้ดอยเสมอดาวเป็นลานกางเต็นท์ยอดนิยมของน่านใต้ อุทยานเปิดให้เข้าชมทั้งปี แต่ให้กางเต็นท์เฉพาะช่วงราว 1 ตุลาคมถึงสิ้นกุมภาพันธ์ ลานกางเต็นท์ทำเป็นขั้นบันได มีห้องน้ำสองจุดแต่ไม่มีน้ำอุ่น ไฟฟ้าเปิดเป็นช่วงเวลา และไม่มีร้านสวัสดิการ ช่วงท่องเที่ยวชาวบ้านจะขึ้นมาขายอาหาร การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยมองว่าดอยเสมอดาวและอุทยานศรีน่านคือแม่เหล็กของ "น่านใต้" ปี 2565 จึงพัฒนาเส้นทางท่องเที่ยวชุมชน "สุขเสมอดาว" ที่บ้านหนองป่าค่า ตำบลศรีษะเกษ ให้นักท่องเที่ยวแวะชิมกาแฟโรบัสต้านาน้อย ไหว้พระธาตุศรีษะเกษ และชมหอไตรวัดนาเตาที่ว่ากันว่ามีอายุกว่า 600 ปี

ผู้มาเยือนช่วยรักษาดอยนี้ได้ด้วยการเก็บขยะกลับลงดอย ไม่ก่อไฟหรือย่างหมูกระทะหน้าเต็นท์ ลดเสียงและแสงไฟหลังสี่ทุ่มเพื่อคนที่ดูดาว และไม่ปีนผาหรือเข้าพื้นที่ที่อุทยานปิดไว้