บึงบอระเพ็ด

บึงนี้กลายเป็นแหล่งน้ำถาวรด้วยฝีมือคน ดร.ฮิว แมคคอร์มิค สมิธ ที่ปรึกษาด้านประมงชาวอเมริกันสมัยรัชกาลที่ 6 ทำรายงานสำรวจลงวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2466 เสนอให้สร้างทำนบกักน้ำไว้ตลอดปี วันที่ 22 พฤศจิกายน 2469 รัชกาลที่ 7 มีพระราชกระแสให้สร้างทำนบ ประตูระบายน้ำ และสถานีเพาะพันธุ์ปลา ปี 2470 ตั้งสถานีประมงบึงบอระเพ็ด ซึ่งกรมประมงระบุว่าเป็นสถานีประมงน้ำจืดแห่งแรกของไทย ทำนบสร้างเสร็จปี 2471 และปี 2473 กระทรวงพระคลังมหาสมบัติประกาศเป็นเขตสงวน กักน้ำที่ระดับ 23.80 เมตร รทก. พื้นที่ราว 250,000 ไร่ ส่วนชื่อบอระเพ็ดว่ากันว่ามาจากเถาบอระเพ็ดที่เคยขึ้นในบึง ซึ่งหายไปราวปี 2501

วันที่ 4 สิงหาคม 2480 มีพระราชกฤษฎีกาเพิกถอนบางส่วน เหลือพื้นที่สงวน 132,737 ไร่ หรือราว 212 ตารางกิโลเมตร ซึ่งเป็นตัวเลขที่แหล่งข้อมูลไทยใช้มากที่สุด ปี 2490 แบ่งเป็นเขตประมง 2 เขต และปี 2518 กรมป่าไม้ประกาศเขตห้ามล่าสัตว์ป่า 66,250 ไร่ หรือราว 106 ตารางกิโลเมตร ปี 2543 รัฐบาลขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติของไทย แต่บึงบอระเพ็ดยังไม่ใช่พื้นที่แรมซาร์ เอกสารเสนอชื่อยังอยู่ระหว่างจัดทำเมื่อต้นปี 2569 ความจุน้ำราว 234.77 ล้านลูกบาศก์เมตร ลึกเฉลี่ยราว 1.6 เมตร

ที่นี่พบนกกว่า 190 ชนิด เป็นนกน้ำกว่า 100 ชนิด และมักมีนกน้ำรวมกันกว่า 20,000 ตัว นกที่พบมาก เช่น นกตีนเทียน นกปากห่าง นกช้อนหอยดำเหลือบ และเป็ดลาย กิตติ ทองลงยา เก็บตัวอย่างนกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร (Pseudochelidon sirintarae) ได้ 9 ตัวเมื่อ 28–29 มกราคมและ 10 กุมภาพันธ์ 2511 ซึ่งไม่เคยพบที่อื่นในโลก ปี 2514 มีนก 2 ตัวถูกส่งไปสวนสัตว์ดุสิต การพบที่ยืนยันได้ครั้งสุดท้ายคือ 3 กุมภาพันธ์ 2521 จำนวน 6 ตัว ส่วนรายงานปี 2523 และ 2529 ยังไม่ได้รับการยืนยัน นกชนิดนี้อาจสูญพันธุ์แล้ว ปลาเสือตอเคยเป็นสัญลักษณ์ของบึง ส่วนจระเข้น้ำจืดยังอาศัยอยู่ ปี 2566 นับได้กว่า 30 ตัว และวันที่ 1 กันยายน 2569 ราชกิจจานุเบกษาประกาศให้นกกรงหัวจุกเป็นสัตว์คุ้มครองในเขตห้ามล่าฯ 40 แห่ง รวมทั้งที่นี่

จุดเที่ยวหลักมีสองแห่ง แห่งแรกคืออุทยานสัตว์น้ำบึงบอระเพ็ด ศูนย์บริการนักท่องเที่ยวในตำบลแควใหญ่ อาคารรูปเรือ จัดแสดงปลาน้ำจืดกว่า 100 ชนิด มีอุโมงค์ปลายาวราว 24 เมตร แห่งที่สองคือสวนนกบึงบอระเพ็ด บนถนนชนบท 4066 ตำบลพระนอน มีสะพานไม้และหอดูนก และเป็นท่าเช่าเรือหางยาวล่องบึงราว 1 ชั่วโมง ผ่านเกาะลัดซึ่งเป็นจุดดูนกสำคัญ ชาวบ้านรางบัว อำเภอท่าตะโก ยังพาล่องเรือชมทุ่งบัวแดงช่วงธันวาคม–มกราคม

บึงเข้าฟรี แหล่งหนึ่งระบุเปิด 08:30–18:00 น. ส่วนอุทยานสัตว์น้ำเคยเก็บค่าเข้า 30/20 บาท แต่รีวิวล่าสุดบอกว่าไม่เก็บ ควรเช็กหน้างาน ค่าเรือราว 600 บาทต่อลำต่อชั่วโมง เรือเล็กนั่งได้ราว 5 คน ช่วงพฤศจิกายนถึงมีนาคมดีที่สุดสำหรับนกอพยพ ดูนกได้ดีช่วง 06:00–09:00 น. และบัวบานตอนเช้าราว 07:00 น. จากตัวเมืองใช้ทางหลวง 225 หรือ 3001 ราว 10–20 กิโลเมตร ระวังจระเข้ที่อาจขึ้นมาใกล้ทางเดินและถนน ปี 2568–2569 มีโครงการพัฒนาบึงบอระเพ็ดอันเนื่องมาจากพระราชดำริ วางแผนสร้างท่าเรือ ศูนย์ต้อนรับ และทางจักรยาน