วัดวรนาถบรรพต

ตามตำนาน พระยาบาลเมืองสร้างวัดราวปี 1962 เพื่อระลึกถึงพระยารามผู้เป็นน้องชาย แต่ในประวัติศาสตร์ ทั้งสองเป็นเจ้านายสุโขทัยที่แย่งราชสมบัติกันราวปี 1962 และสมเด็จพระอินทราชาแห่งอยุธยาเสด็จมาไกล่เกลี่ยที่เมืองพระบาง จึงควรถือเป็นตำนาน อีกตำนานเล่าว่าพระมหาธรรมราชาลิไทโปรดให้ประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจากลังกาไว้บนเขากบ หลักฐานที่ชัดเจนคือจารึกวัดเขากบ (นว. 2) อักษรและภาษาไทยสุโขทัย ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเสด็จมาสำรวจเมื่อปี 2464 ปัจจุบันเก็บที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ตามบทความของศิลปวัฒนธรรม จารึกนี้บันทึกการจาริกไปลังกาและเดินทางกลับของพระมหาเถรศรีศรัทธา ราวปี 1893 และเป็นจารึกคู่กับจารึกวัดศรีชุม (หลักที่ 2) ไม่ได้กล่าวถึงการสร้างวัดของพระยาบาลเมือง

ชื่อเขากบมีสองที่มา ตำนานหนึ่งเล่าว่าตากบกับยายเขียดถวายที่ดินราว 100 ไร่ อีกตำนานว่าเขามีรูปร่างคล้ายกบ ปลายสมัยรัชกาลที่ 5 หลวงพ่อทอง พระธุดงค์จากทุ่งยั้ง อุตรดิตถ์ มาจำพรรษาและเป็นเจ้าอาวาสราว 45 ปี บูรณะเจดีย์ใหญ่ราว 10 ปีและอุโบสถราว 5 ปี ปี 2452 ท่านสอบได้ที่ 1 ใน 10 ที่พระปฐมเจดีย์ ท่านมรณภาพเมื่อ 18 เมษายน 2484 สิริอายุราว 80 ปี เหรียญหลวงพ่อทองที่มีรูปเจดีย์อยู่ด้านหลังเป็นที่รู้จักมาก และปี 2509 กรมการศาสนายกย่องเป็นวัดพัฒนาตัวอย่าง

บนยอดเขามีวิหารประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจำลองและเจดีย์บรรจุพระบรมสารีริกธาตุสมัยสุโขทัย ที่เชิงเขามีเจดีย์ใหญ่ทรงลังกาศิลปะสุโขทัย ราวพุทธศตวรรษที่ 20–21 ซึ่งมีรายงานว่ามีป้ายกรมศิลปากรที่ฐาน แต่ยังไม่พบประกาศขึ้นทะเบียนในราชกิจจานุเบกษา นอกจากนี้มีวิหารหลวงพ่อทอง วิหารพระนอน อุโบสถเก่าที่มีรูปตากบยายเขียด สระพญานาค และศาลท้าวเวสสุวรรณ บนเขายังมีเสาส่งสัญญาณโทรทัศน์ด้วย

ขึ้นยอดเขาได้สองทาง คือบันไดราว 437–439 ขั้น ซึ่งหลายช่วงไม่มีราวจับ หรือขับรถตามถนนลาดยางกว้างราว 3 เมตรที่คดเคี้ยวขึ้นไปเกือบถึงยอด บนยอดมองเห็นตัวเมือง จุดบรรจบแม่น้ำปิงกับน่าน และเจดีย์สีทองของวัดคีรีวงศ์บนเขาข้างเคียง วันที่ฟ้าใสเห็นถึงบึงบอระเพ็ด ทุกปีวันออกพรรษาพระสงฆ์จะเดินลงบันไดเขากบรับบาตรในงานตักบาตรเทโวที่มีคนมาร่วมนับหมื่น ปี 2559 เจ้าอาวาสคือพระโสภณวราภรณ์ รองเจ้าคณะจังหวัด ปี 2566 วัดได้รับกฐินพระราชทาน ส่วนปี 2569 วันออกพรรษาตรงกับ 26 ตุลาคม

บริเวณวัดเปิดราว 06:00–18:00 น. อาคารบนยอดเขาราว 08:00–17:00 น. ไม่เสียค่าเข้า แต่งกายสุภาพ ที่เชิงเขามีเมรุ จึงอาจพบงานศพ ระวังสุนัขจรและแดดแรงช่วงเที่ยง ถนนขึ้นเขาเป็นทางเดินรถทางเดียว ควรดูป้ายมากกว่าแผนที่ในโทรศัพท์ ช่วงเช้ามืดและพระอาทิตย์ตกเป็นเวลาที่ชมวิวสวยที่สุด