เขื่อนภูมิพล

โครงการเริ่มคิดและได้รับอนุมัติจากรัฐบาลในปี 2494 ภายใต้ชื่อเขื่อนยันฮี งานเตรียมการเริ่มปี 2495 วันที่ 25 กรกฎาคม 2500 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระราชทานนามว่า "เขื่อนภูมิพล" แทนชื่อเดิม

การก่อสร้างเริ่มในปี 2501 ตามแหล่งส่วนใหญ่ ส่วนบางแหล่งระบุปี 2500 ซึ่งน่าจะเป็นปีพระราชทานนามหรืองานเตรียมการ วันที่ 24 มิถุนายน 2504 ทรงวางศิลาฤกษ์ และวันที่ 17 พฤษภาคม 2507 มีพิธีเปิดเขื่อนอย่างเป็นทางการ พร้อมเครื่องกำเนิดไฟฟ้าสองเครื่องแรก ใช้งบประมาณราว 3,500 ล้านบาท ในปี 2507 ในหลวงและพระราชินีเสด็จมายังเขื่อนภูมิพล

รายงานของธนาคารโลกปี 2506 ระบุว่าเงินกู้ก้อนแรก 175-TH มูลค่า 66 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ลงนามเดือนพฤศจิกายน 2500 และเงื่อนไขของเงินกู้คือการตั้งการไฟฟ้ายันฮีขึ้นในเดือนกันยายน 2500 การก่อสร้างเริ่มปลายปี 2501 และเริ่มขายไฟฟ้าครั้งแรกในเดือนมีนาคม 2504 ต้นทุนระยะแรกราว 100 ล้านดอลลาร์ ภายหลังมีเงินกู้เพิ่มเติมเพื่อติดตั้งเครื่องที่ 3–4 ส่วนการเปิดเขื่อนเมื่อ 17 พฤษภาคม 2507 นั้น มีสองแหล่งระบุว่ารัชกาลที่ 9 เสด็จเปิดด้วยพระองค์เอง

การสร้างอ่างเก็บน้ำทำให้ต้องอพยพชาวบ้านราว 2,400 ครัวเรือนจาก 21 หมู่บ้านในเขตดอยเต่าและฮอดไปยังแปลงที่จัดไว้ริมถนนแม่ตื่น-ดอยเต่า-ฮอด ได้ค่าชดเชยไร่ละ 400 บาท ซึ่งจ่ายจริงน้อยกว่านั้น และมีนิคมสร้างตนเองที่จัดที่ดินให้ 1,711 ครอบครัว ครอบครัวละ 5 ไร่ ตามรายงานของไทยโพสต์ (2561) ซึ่งเป็นแหล่งเดียว

ตัวเขื่อนเป็นเขื่อนคอนกรีตโค้งแบบถ่วงน้ำหนัก สูง 154 เมตร สันเขื่อนยาว 486 เมตร เป็นเขื่อนที่สูงที่สุดและเป็นเขื่อนคอนกรีตโค้งแห่งเดียวของไทย อ่างเก็บน้ำจุได้ 13,462 ล้านลูกบาศก์เมตร ใช้งานได้ราว 9,762 ล้านลูกบาศก์เมตร ผิวน้ำราว 300 ตารางกิโลเมตร ทอดยาวกว่า 200 กิโลเมตรขึ้นไปถึงอำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ น้ำเต็มอ่างครั้งแรกในปี 2513

โรงไฟฟ้ามีเครื่องกำเนิดไฟฟ้า 8 เครื่อง เครื่องที่ 1–6 ติดตั้งระหว่างปี 2507–2512 และปรับปรุงเป็นเครื่องละ 76.3 เมกะวัตต์ เครื่องที่ 7 ขนาด 115 เมกะวัตต์ติดตั้งปี 2525 และเครื่องที่ 8 เป็นเครื่องสูบกลับขนาด 171 เมกะวัตต์ติดตั้งปี 2539 รวมราว 743.8 เมกะวัตต์ตามรายงานทางเทคนิคของ IEA ส่วนวิกิพีเดียระบุ 779.2 เมกะวัตต์ ปี 2508 เขื่อนผลิตไฟฟ้าได้ถึงราว 73.66% ของทั้งประเทศ ก่อนลดลงเหลือราว 2% ในปี 2546

ปี 2534 มีการสร้างเขื่อนแม่ปิงตอนล่างห่างลงไปท้ายน้ำราว 5.5 กิโลเมตร เป็นอ่างล่างสำหรับระบบสูบกลับ เขื่อนภูมิพลร่วมกับเขื่อนสิริกิติ์ส่งน้ำให้พื้นที่นาราว 10 ล้านไร่ และช่วยหน่วงน้ำหลากเฉลี่ยปีละราว 2,050 ล้านลูกบาศก์เมตร ปี 2554 ช่วงน้ำท่วมใหญ่ต้องใช้ทางระบายน้ำล้น ส่วนโครงการโซลาร์ลอยน้ำบนอ่างเก็บน้ำ ฐานเศรษฐกิจรายงานเดือนกรกฎาคม 2569 ว่าทำสัญญาแล้ว 158 เมกะวัตต์ (ขยายได้ถึง 205.4 เมกะวัตต์) มูลค่าราว 4,092 ล้านบาท แต่ยังรอคณะรัฐมนตรีอนุมัติ และวันเริ่มจ่ายไฟเชิงพาณิชย์ถูกเลื่อนออกไป

ระดับน้ำแต่ละปีแตกต่างกันมาก วันที่ 24 สิงหาคม 2567 อ่างมีน้ำราว 43.4% และวันที่ 30 กันยายน 2567 ราว 8,247 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือราว 61% ส่วนปี 2568 วันที่ 7 ตุลาคมอยู่ที่ราว 89.8% และช่วง 4–6 พฤศจิกายนพุ่งขึ้นราว 97% สูงสุดนับจากปี 2554 จากอิทธิพลพายุคัลแมกี ก่อนขึ้นสูงสุดของปีที่ 13,406 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 99.59% ในวันที่ 13 พฤศจิกายน โดยไม่ต้องใช้ทางระบายน้ำล้น และวันที่ 28 กันยายน 2569 อยู่ที่ราว 8,512 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 63% เส้นทางล่องแพและเรือจึงขึ้นกับระดับน้ำ (@11)

สิ่งที่ทำได้ที่เขื่อนคือเดินชมสันเขื่อนและจุดชมวิวอ่างเก็บน้ำ พักบ้านพักรับรองของ กฟผ. ที่มีสระว่ายน้ำและจักรยานให้เช่า รับประทานอาหารเหนือที่ร้านเฮือนภูแก้วบนเนินเขา ตีกอล์ฟที่สนาม 18 หลุมที่เปิดให้บุคคลทั่วไป และกางเต็นท์ในลานที่จัดไว้

บนอ่างเก็บน้ำมีแพลากจูงและเรือนำเที่ยว เส้นทางผ่านพระพุทธบาทเขาน้ำ เกาะวาเลนไทน์ที่มีหาดทรายเล่นน้ำได้ ดอยเจ้าพ่อหลวง และแหล่งโบราณคดีแก่งสร้อย ดอยเขาน้ำเป็นเกาะภูเขาที่มีรอยพระพุทธบาทบนยอด ซึ่งพบเมื่อปี 2490 อยู่ห่างเขื่อนราว 5 กิโลเมตร นั่งเรือราว 30 นาที ส่วนเรือไปดอยเต่ามีเฉพาะบางเส้นทางตามระดับน้ำ ควรเหมาและตกลงราคาก่อน

จุดอื่นที่น่าแวะ ได้แก่ พระบรมรูปหลวงพ่อเจ็ดกษัตริย์บนเนิน เขื่อนแม่ปิงตอนล่าง สะพานพิงพิพัฒน์ สวนน้ำพระทัย ต้นสักที่รัชกาลที่ 9 ทรงปลูกเมื่อปี 2513 และสะพาน 50 ปี กฟผ. ยังจัดแข่งขันจักรยานเสือภูเขานานาชาติเป็นประจำ

การเดินทางจากตัวเมืองตาก ใช้ถนนพหลโยธินถึงทางแยก กม. 566+600 แล้วเลี้ยวซ้ายเข้าทางหลวง 1357 ถึงราว กม. 15 เป็นทางเข้าเขื่อน ไม่มีรถโดยสารตรงถึงเขื่อน บริเวณเขื่อนเปิดราว 08:00–17:00 เข้าฟรี ช่วงที่เหมาะคือพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ อากาศเย็นและน้ำในอ่างมักเต็มหลังหน้าฝน ส่วนเมษายนร้อนจัด เคยวัดได้ 43.7 องศา