ตลาดน้ำอัมพวา

วิทยานิพนธ์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยที่ศึกษาคลองอัมพวาระบุว่า แขวงบางช้างเดิมขึ้นกับเมืองราชบุรี ไม่ทราบปีตั้งชุมชนแน่ชัด ชาวบ้านปลูกผัก พริก หอม กระเทียม และมะพร้าวส่งขาย ตลาดบางช้างหรือตลาดน้ำอัมพวาเป็นศูนย์กลางการค้า บ้านเรือนตั้งเป็นแนวยาวริมแม่น้ำและลำคลอง ยกใต้ถุนสูงและมีสวนอยู่ด้านหลัง ผู้คนที่มาตั้งถิ่นฐานมีทั้งไทย จีน เขมร และลาว

บันทึกท้องถิ่นเล่าว่าตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททองมี "ตลาดบางช้าง" เป็นแหล่งค้าขายของย่านนี้ โดยนายตลาดอยู่ในตระกูลเศรษฐีบางช้าง ตระกูลนี้ต่อมาเป็นราชินิกุล "ณ บางช้าง" ซึ่งยังมีลูกหลานทำกิจการอยู่ในอัมพวาจนถึงทุกวันนี้

งานศึกษาเดียวกันระบุว่าตระกูลเศรษฐีบางช้างเป็นครอบครัวพ่อค้าเชื้อสายมอญ และเมื่อญาติของสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ได้เป็นราชินิกุลบางช้าง ก็นับเป็นราชินิกุลสายแรกของกรุงรัตนโกสินทร์

ราว พ.ศ. 2303 ปลายสมัยอยุธยา นายทองด้วง หลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี (ต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1) สมรสกับคุณนาค บุตรีเศรษฐีบางช้าง แล้วมาตั้งบ้านเรือนที่นี่ เมื่อบ้านเดิมหลังวัดจุฬามณีถูกไฟไหม้ จึงย้ายมาอยู่หลังวัดอัมพวันเจติยาราม

ในช่วงศึกเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2310 ครอบครัวนี้ต้องอพยพหลบภัย และในช่วงเวลานั้นเองที่ "ฉิม" บุตรของหลวงยกกระบัตรกับคุณนาคประสูติที่อัมพวา ต่อมาท่านคือพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 กวีเอกผู้ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องอิเหนาและบทเสภาขุนช้างขุนแผนบางตอน อัมพวาจึงได้ชื่อว่าเป็นแผ่นดินพระราชสมภพของรัชกาลที่ 2

เมื่อรัชกาลที่ 1 ปราบดาภิเษก คุณนาคได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ญาติพี่น้องฝ่ายบางช้างจำนวนมากยังทำสวนอยู่ริมคลอง จนเกิดคำเรียกว่า "บางช้างสวนนอก บางกอกสวนใน" สะท้อนว่าสวนผลไม้และสวนมะพร้าวของอัมพวามีชื่อเสียงคู่กับสวนฝั่งธนบุรี คำเรียกนี้ค่อย ๆ เลิกใช้ในสมัยรัชกาลที่ 4

ในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อเมืองสมุทรสงครามรวมเข้ากับมณฑลราชบุรี จึงตั้งเป็นอำเภอโดยใช้ชื่อตามคลองอัมพวา ส่วนชื่อ "บางช้าง" กลายเป็นชื่อตำบล

อัมพวาได้รับการเสด็จเยือนจากพระมหากษัตริย์หลายพระองค์ วิทยานิพนธ์ของจุฬาฯ ระบุว่ารัชกาลที่ 3 ทรงบูรณะวัดอัมพวันเจติยาราม และเอกสารแผนปฏิบัติการของ สผ. บันทึกว่ารัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสอัมพวาใน พ.ศ. 2447 และ พ.ศ. 2452

วัดอัมพวันเจติยาราม พระอารามหลวงที่อยู่ติดตลาดน้ำ คือที่ตั้งนิวาสสถานเดิมของครอบครัวนี้ ข่าวสดรายงานว่ารัชกาลที่ 3 โปรดให้สร้างพระปรางค์ในวัดเพื่อเป็นพระบรมราชานุสรณ์ของรัชกาลที่ 2 ภายในวัดยังมีต้นศรีมหาโพธิ์ที่รัชกาลที่ 9 ทรงปลูก และต้นจันทน์ที่สมเด็จพระพันปีหลวงและสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้าฯ ทรงปลูก

วัดอัมพวันเจติยารามขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน และยังมีวัดเก่าอีกหลายแห่งที่ผูกพันกับประวัติชุมชน เช่น วัดภุมรินทร์กุฎีทอง วัดบางกะพ้อม และวัดดาวดึงษ์ ล่าสุดเมื่อ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568 มีพิธีถวายผ้าพระกฐินพระราชทานที่วัดอัมพวันเจติยาราม โดยเริ่มขบวนจากอุทยาน ร.2

ใกล้กันคืออุทยาน ร.2 หรืออุทยานพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ดำเนินงานโดยมูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์ฯ ในพระบรมราชูปถัมภ์ ภายในมีพระบรมรูปรัชกาลที่ 2 กลุ่มเรือนไทยที่จัดเป็นพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยา และโรงละครกลางแจ้งที่ใช้จัดแสดงโขนและละครใน

ทุกต้นเดือนกุมภาพันธ์ มูลนิธิ ร.2 จังหวัดสมุทรสงคราม กรมศิลปากร และ ททท. จัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยที่อุทยาน ร.2 ใกล้วันพระราชสมภพ 24 กุมภาพันธ์ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้าฯ มักเสด็จเป็นองค์ประธาน เช่นวันที่ 7 ก.พ. 2558 และกำหนดการวันที่ 7 ก.พ. 2569 ในงานมีการแสดงละครในเรื่องอิเหนาและโขนรามเกียรติ์ ส่วนภายในอุทยานมีพิพิธภัณฑ์พระราชประวัติ พิพิธภัณฑ์วิถีชีวิตไทยต้นรัตนโกสินทร์ วิถีชีวิตชาวอัมพวา และสวนพันธุ์ไม้ในวรรณคดี ผู้จัดงานระบุว่ายูเนสโกยกย่องรัชกาลที่ 2 เป็นบุคคลสำคัญของโลกด้านศิลปวัฒนธรรม

ชีวิตริมคลองอัมพวาผูกกับมะพร้าวและน้ำตาล สวนมะพร้าวของอัมพวาเป็นแหล่งผลิตน้ำตาลมะพร้าวขึ้นชื่อของแม่กลอง ชาวบ้านใช้เรือขนผลผลิตไปขาย บ้านเรือนจึงหันหน้าลงคลอง และมีห้องแถวไม้สองฝั่งคลองที่ยังเห็นได้จนถึงวันนี้

Bangkok Post บันทึกว่าในอดีตชาวอัมพวาพายเรือบรรทุกมะพร้าวและผลผลิตไปขายถึงกรุงเทพฯ ซึ่งใช้เวลาเดินทางราวสองวัน เอกสารของ สผ. อธิบายว่าห้องแถวไม้ริมคลองสร้างต่อเนื่องสองฝั่งและหันหน้าเข้าคลอง มีหลังคาหลายทรง ทั้งปั้นหยา จั่วเดี่ยว และจั่วแฝด เอกลักษณ์คือป้ายชื่อร้านแบบโบราณที่เขียนอักษรไทยคู่อักษรจีนสีทองบนพื้นสีเข้ม

ศูนย์ ICCROM บันทึกว่าในทศวรรษ 1980 (ราว พ.ศ. 2523–2532) เมื่อถนนและรถยนต์เข้ามาแทนเรือ เศรษฐกิจริมคลองและเรือนไม้แบบดั้งเดิมของอัมพวาเสื่อมลง บทความของ Chiang Mai CityLife ระบุว่าตลาดน้ำอัมพวาเงียบไปนานกว่า 30 ปี ก่อนจะถูกฟื้นขึ้นใหม่

วิทยานิพนธ์ของจุฬาฯ ลำดับการเปลี่ยนแปลงไว้ว่า ตั้งแต่ทศวรรษ 2490 ถนนเริ่มเข้ามาแทนเส้นทางน้ำ เมื่อถนนธนบุรี–ปากท่อ (ถนนพระราม 2) เปิดใช้ใน พ.ศ. 2516 การค้าก็ย้ายไปอยู่ริมถนน และถึง พ.ศ. 2536 บทบาทตลาดน้ำของย่านนี้ได้ย้ายไปอยู่ที่ดำเนินสะดวก การค้าริมคลองอัมพวาจึงซบเซาลง

พ.ศ. 2547 ร้อยโทพัชโรดม อุนสุวรรณ นายกเทศมนตรีตำบลอัมพวาในขณะนั้น ริเริ่มฟื้นตลาดน้ำเป็น "ตลาดยามเย็น" เพราะตลาดน้ำดำเนินสะดวกซึ่งเป็นตลาดเช้าเน้นนักท่องเที่ยวต่างชาติ ส่วนอัมพวาเลือกจับคนกรุงเทพฯ ที่ขับรถมาเที่ยวได้ในวันหยุด ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าใช้งบเริ่มต้นไม่ถึง 2 แสนบาท และกิจการในตลาดกว่าร้อยละ 80 เป็นของคนในพื้นที่

เอกสารของ สผ. ระบุว่าหลังเริ่มจัดตลาดน้ำใน พ.ศ. 2547 ตลาดขยายตัวเร็วมาก ปี พ.ศ. 2548 มีการจำลองตลาดน้ำอัมพวาไปจัดแสดงในงานที่เมืองทองธานี ทำให้คนรู้จักมากขึ้น ธุรกิจที่พัก โฮมสเตย์ ร้านอาหาร และร้านของที่ระลึกจึงเติบโตตาม ถึง พ.ศ. 2553 พื้นที่เกษตรในเขตเทศบาล (ราว 2.5 ตร.กม.) ลดลง และริมคลองช่วงลึกกลายเป็นพื้นที่พาณิชย์เกือบทั้งหมด

ปีเดียวกันนั้นโครงการ Thai Cultural Environment Project (TCEP) ได้บูรณะบ้านไม้และภูมิทัศน์ริมคลองบางส่วน ICCROM ระบุผลลัพธ์ว่ามีการบูรณะเรือนท้องถิ่น 17 หลังริมคลองอัมพวา ทำแผนที่มรดกวัฒนธรรมของจังหวัดและของชุมชนอัมพวา และชุมชนตื่นตัวต่อประโยชน์ของการอนุรักษ์

อีกแรงหนุนสำคัญคือโครงการอัมพวาชัยพัฒนานุรักษ์ ซึ่งเกิดจากพระราชดำริของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ให้มูลนิธิชัยพัฒนาพัฒนาที่ดินราว 21 ไร่ที่คุณประยงค์ นาคะวะรังค์ ชาวอัมพวา น้อมเกล้าฯ ถวาย ให้เป็นประโยชน์แก่ชุมชน ปัจจุบันมีการสาธิตทำน้ำตาลมะพร้าวและน้ำตาลโตนดแบบโบราณ และร้านค้าสินค้าชุมชน

AsiaNews รายงานเมื่อธันวาคม พ.ศ. 2551 ว่ายูเนสโกมอบรางวัล Asia-Pacific Award ประจำปี 2551 แก่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้าฯ จากงานโครงการอัมพวาชัยพัฒนานุรักษ์ ซึ่งมุ่งคืนเรือนไม้ริมคลองให้กลับสู่โครงสร้างเดิม พร้อมดูแลสิ่งแวดล้อมโดยรอบ ชื่อโครงการหมายถึง "ชนะด้วยการพัฒนาและการอนุรักษ์" ส่วนมูลนิธิชัยพัฒนาจดทะเบียนเมื่อ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2541

พ.ศ. 2551 อัมพวาได้รับรางวัล Honourable Mention จาก UNESCO Asia-Pacific Awards for Cultural Heritage Conservation จากงานอนุรักษ์ชุมชนริมคลอง ทำให้ชื่ออัมพวาเป็นที่รู้จักในฐานะต้นแบบการท่องเที่ยวโดยชุมชน

หิ่งห้อยที่ทำให้อัมพวามีชื่อเสียงคือชนิด Pteroptyx malaccae ซึ่งกะพริบแสงพร้อมกันเป็นจังหวะ อาศัยอยู่บนต้นลำพูที่ขึ้นริมแม่น้ำแม่กลองช่วงน้ำกร่อย Chiang Mai CityLife รายงานเมื่อ พ.ศ. 2557 ว่าทัวร์เรือชมหิ่งห้อยเริ่มใน พ.ศ. 2547 พร้อมตลาดน้ำ และเพิ่มเป็นกว่า 20 ราย ผู้ประกอบการบางรายมีเรือถึง 18 ลำ วิ่งคืนละ 2–3 รอบ ระหว่าง 18.00–21.00 น.

การท่องเที่ยวกลางคืนส่งผลต่อชุมชนโดยตรง งานวิจัยของมหาวิทยาลัยบูรพา (พ.ศ. 2550) พบความขัดแย้งในชุมชนริมคลองจากการท่องเที่ยวชมหิ่งห้อย งานของมหาวิทยาลัยศิลปากรพบว่าเรือเปลี่ยนจากเรือพายเป็นเรือหางยาวที่เสียงดัง ชาวบ้านต้องนอนดึกราว 23.00 น. ถูกรบกวนจากแสงสปอตไลต์และแฟลช และบางบ้านต้องสร้างเขื่อนกันตลิ่งหรือถอยบ้านหนีการกัดเซาะ Chiang Mai CityLife ยังรายงานว่ามีชาวบ้านบางรายตัดต้นลำพูทิ้งเพราะทนการรบกวนไม่ไหว นักวิทยาศาสตร์ชี้ว่าการพัฒนาที่ดินและมลภาวะทางแสงทำให้หิ่งห้อยลดลง

ความนิยมที่พุ่งขึ้นตามมาด้วยคำถามเรื่องความแออัดและการค้าเชิงพาณิชย์ เดือนกันยายน พ.ศ. 2555 กลุ่มคนท้องถิ่น สื่อ และศิลปินจัดเสวนา "โอ อัมพวานี่หนางามจริง..หรือ?" และนิทรรศการ "อัมพวาหาย" ที่โครงการอัมพวาชัยพัฒนานุรักษ์ เพื่อทบทวนผลกระทบของการท่องเที่ยวต่อชุมชน

Bangkok Post รายงานในช่วงเดียวกันว่าโครงการโรงแรมสี่ชั้นบนที่ดินราว 7 ไร่ริมคลองจุดกระแสประท้วง เพราะมีการรื้อเรือนไม้สักเก่าบางหลัง หน่วยงานท้องถิ่นระบุว่าโครงการไม่ผิดกฎหมาย และเจ้าของรับว่าจะปรับแบบและเก็บเรือนไม้ไว้ ส่วนนิทรรศการ "อัมพวาหาย" ได้ย้ายไปจัดต่อที่ราชบุรี (รายงานนี้ระบุขนาดที่ดินต่างจาก The Nation ซึ่งบอกว่าที่ดินของชูใจบุรีมี 3 ไร่ จึงยังไม่แน่ชัดว่าเป็นโครงการเดียวกันหรือไม่)

ช่วงเดียวกัน (เริ่มก่อสร้าง พ.ศ. 2555) โครงการรีสอร์ตและศูนย์การค้า "ชูใจบุรี ศรีอัมพวา" ถูกชาวบ้านทักท้วงว่ารูปแบบอาคารไม่กลมกลืนกับเรือนไม้ริมคลอง เจ้าของโครงการปรับแบบให้เป็นสไตล์เอเชียมากขึ้นและบูรณะห้องแถวไม้เดิม The Nation รายงานว่าโครงการใช้เวลาสี่ปีครึ่ง งบราว 600 ล้านบาท และเปิดเมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2559

เวทีประชุมชุมชนเมื่อ พ.ศ. 2557 ซึ่ง สผ. บันทึกไว้ ระบุปัญหาของคลองอัมพวา ได้แก่ ตลิ่งกัดเซาะ คลองตื้นเขิน ขยะ เสียงเรือ ความแออัด ป้ายโฆษณาไร้ระเบียบ การขาดข้อบังคับควบคุมรูปแบบอาคาร และคนร่วมประเพณีน้อยลง ผังเมืองรวมของอัมพวาประกาศครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2545 ครอบคลุม 14.94 ตร.กม. ส่วนฉบับปัจจุบันประกาศเมื่อ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2560 ขยายครอบคลุมทั้งอำเภอราว 170 ตร.กม.

ปี พ.ศ. 2569 ตลาดน้ำเผชิญแรงกดดันใหม่ มติชนรายงานเมื่อ 4 เมษายน 2569 ว่าราคาน้ำมันที่พุ่งขึ้นทำให้เรือนำเที่ยวที่เคยวิ่งวันละ 40–50 เที่ยวเหลือไม่เกิน 10 เที่ยว แต่ท่าเรือหลายแห่งยังตรึงค่าเรือชมหิ่งห้อยไว้ที่ 60 บาทต่อคน และค่าเรือไหว้พระ 5 วัดที่ 50 บาทต่อคน

เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2569 เดลินิวส์รายงานว่าร้อยโทพัชโรดม ซึ่งปัจจุบันเป็นที่ปรึกษาโครงการอัมพวาชัยพัฒนานุรักษ์ ผลักดันแนวคิด "อัมพวาเมืองเก่า" ให้คนมองอัมพวาเป็นเมืองประวัติศาสตร์ ไม่ใช่แค่ตลาดน้ำ มีโครงการประดับไฟริมคลอง Amphawa River Heritage และการนำอาคารพาณิชย์ว่างหลังสำนักงานเทศบาลกลับมาใช้เป็นพื้นที่ค้าขาย เพื่อลดความแออัด การจราจร และขยะ