วัดพระแก้ว เชียงราย

ไม่มีหลักฐานว่าวัดสร้างเมื่อใด ชื่อเดิมคือวัดป่าญะหรือป่าเยียะ เพราะมีไผ่เยียะขึ้นหนาแน่น ภาษาบาลีเรียกว่าญรุกขวนาราม

ตำนานในชินกาลมาลีปกรณ์และรัตนพิมพวงศ์เล่าว่าพระแก้วมรกตสร้างถวายพระนาคเสนที่เมืองปาฏลีบุตรราว พ.ศ. 500 แล้วเดินทางผ่านลังกา กัมพูชา อยุธยา ลพบุรี และกำแพงเพชร ก่อนท้าวมหาพรหมเจ้าเมืองเชียงรายจะอัญเชิญมา และนำไปซ่อนไว้ในเจดีย์ในช่วงบ้านเมืองวุ่นวาย ซึ่งเป็นตำนาน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ รัชกาลที่ 4 ทรงถือว่าประวัติที่เชื่อถือได้เริ่มจากการพบที่เชียงราย

พ.ศ. 1977 ฟ้าผ่าเจดีย์แปดเหลี่ยมของวัดจนพังลง พบพระพุทธรูปปูนปั้นลงรักปิดทองอยู่ภายใน จึงย้ายไปไว้ที่กุฏิเจ้าอาวาส ต่อมาปูนที่พระนาสิกกะเทาะ เผยให้เห็นเนื้อสีเขียวข้างใน เจ้าอาวาสจึงกะเทาะปูนออกทั้งองค์ และพบว่าเป็นพระพุทธรูปสีเขียวสวยงาม วัดจึงเปลี่ยนชื่อเป็นวัดพระแก้ว คำว่ามรกตในที่นี้หมายถึงสีเขียว เนื้อวัสดุคือหยกเนฟไฟรต์

พญาสามฝั่งแกนให้อัญเชิญพระแก้วไปเชียงใหม่ แต่ตามตำนาน ช้างที่บรรทุกวิ่งไปทางลำปางถึงสามครั้ง พระแก้วจึงประดิษฐานที่วัดพระแก้วดอนเต้าสุชาดาราม ลำปาง อยู่ราว 32 ปี จนปี 2011 พระเจ้าติโลกราชอัญเชิญไปประดิษฐานที่วัดเจดีย์หลวง เชียงใหม่

พ.ศ. 2095–2096 พระไชยเชษฐาซึ่งครองเชียงใหม่ เสด็จกลับหลวงพระบางหลังพระราชบิดาสวรรคต และนำพระแก้วไปด้วย ปี 2107 ย้ายราชธานีไปเวียงจันทน์และสร้างหอพระแก้ว พระแก้วอยู่ที่เวียงจันทน์กว่า 210 ปี

พ.ศ. 2322 สมัยพระเจ้าตากสิน เจ้าพระยาจักรีตีได้เวียงจันทน์และอัญเชิญพระแก้วข้ามโขงที่พานพร้าว ผ่านสระบุรีและอยุธยา มาประดิษฐานที่โรงพระแก้ววัดแจ้ง ธนบุรี พ.ศ. 2327 รัชกาลที่ 1 อัญเชิญเข้าประดิษฐานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ซึ่งวันที่แน่นอนยังมีการถกเถียง

เมืองที่พระแก้วเคยประดิษฐานหลายแห่งจึงมีวัดชื่อวัดพระแก้ว เช่น ลำปาง และวัดพระแก้ว อำเภอเชียงของ ซึ่งเป็นคนละวัดกับวัดพระแก้วในตัวเมืองเชียงราย

พ.ศ. 2386 มีการฟื้นฟูเมืองเชียงรายหลังสงครามขับไล่พม่าและบูรณะวัดสำคัญ ต่อมาปี 2433 สร้างวิหารใหม่บนฐานวิหารเก่า ซึ่งปัจจุบันใช้เป็นพระอุโบสถ เป็นอาคารไม้ทรงล้านนาฐานเตี้ย หลังคาซ้อนสองชั้นลาดต่ำ กว้างราว 9.50 เมตร ยาว 21.85 เมตร บานประตูแกะสลัก คล้ายวัดงำเมืองและวัดพระสิงห์

lovethailand และอีกหลายแหล่งระบุว่ากรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเจดีย์เป็นโบราณสถานในปี 2478 ปี 2495 มีการบูรณะเจดีย์โดยได้รับอนุญาตจากกรมศิลปากร และวัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาวันที่ 6 เมษายน 2495 (บางแหล่งระบุปี 2497) ระหว่างปี 2493–2529 ครูบาวงศ์ หรือพระครูธรรมวงศ์วิวัฒน์ (วงศ์ ธนวํโส) ซึ่งภายหลังเป็นพระพุทธิวงศ์วิวัฒน์ บูรณะวัดต่อเนื่อง ปี 2503 รื้อพระอุโบสถหลังเดิมและสร้างใหม่ เปลี่ยนเสาไม้เป็นเสาคอนกรีต แต่เก็บองค์ประกอบไม้เดิมไว้บางส่วน

วันที่ 9 พฤศจิกายน 2504 ครูบาวงศ์อัญเชิญพระเจ้าล้านทองมาประดิษฐานในพระอุโบสถ องค์พระเดิมอยู่วัดพระเจ้าล้านทอง (เดิมชื่อวัดพระเจ้าแสนทอง) ซึ่งที่ตั้งปัจจุบันเป็นจวนผู้ว่าราชการจังหวัดและโรงเรียนอนุบาลเชียงราย ก่อนย้ายไปวัดดอยงำเมืองแล้วจึงมาที่วัดพระแก้ว เป็นพระพุทธรูปสำริดปางมารวิชัย หน้าตักราว 2 เมตร สูงราว 2.80 เมตร หนักราว 1,200 กิโลกรัม ข้อมูลของเทศบาลนครเชียงรายกำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 21 ส่วนจารึกปี 2269 นั้นอยู่บนพระสาวกสำริดสององค์ที่เจ้าเมืองชาวพม่าหล่อถวาย ไม่ใช่องค์พระประธาน

เจดีย์ที่ตั้งอยู่หลังพระอุโบสถเป็นฐานแปดเหลี่ยม หุ้มแผ่นทองแดงและลงรักปิดทองทั้งองค์ มีปล้องไฉน 9 ชั้นและฉัตรโลหะ เจดีย์องค์ปัจจุบันน่าจะบูรณะหรือสร้างครอบบนตำแหน่งเดิมที่พบพระแก้ว เจดีย์ได้รับการบูรณะอีกครั้งในปี 2535 โดยฉาบปูนและปิดทองใหม่

พ.ศ. 2533 คณะสงฆ์จังหวัดเชียงรายจัดสร้างพระหยกเชียงราย มีนามว่า "พระพุทธรตนากร นวุติวัสสานุสรณ์มงคล" เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีในวโรกาสพระชนมายุครบ 90 พรรษา เมื่อ 21 ตุลาคม 2533 ใช้หยกจากแคนาดา แกะสลักที่โรงงานในกรุงปักกิ่ง หน้าตัก 48.3 ซม. สูง 65.9 ซม. ใกล้เคียงองค์จริงแต่ไม่เหมือนทุกประการ วันที่ 2 พฤษภาคม 2534 สมเด็จพระพุทธชินวงศ์เดินทางไปรับพระหยกที่ปักกิ่ง

วันที่ 20 กันยายน 2534 รัชกาลที่ 9 ทรงอนุญาตให้จัดพิธีมหาพุทธาภิเษกพระหยกเชียงรายในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และทรงเจิมด้วยพระองค์เอง จากนั้นวันที่ 19 ตุลาคม 2534 มีขบวนแห่อัญเชิญพระหยกเข้าสู่วัดพระแก้ว เชียงราย

พระหยกประดิษฐานในหอพระหยก อาคารไม้ทรงล้านนาที่สร้างขึ้นในปี 2534 และสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนาฯ ทรงเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อ 26 พฤศจิกายน 2541 ภายในมีจิตรกรรมฝาผนังเล่าตำนานพระแก้วมรกต การพบที่เชียงราย การสร้างพระหยก และขบวนแห่ปี 2534 ช่วงปี 2566–2567 หอพระหยกได้รับการบูรณะ วันที่ 11 เมษายน 2566 พระหยกถูกย้ายไปประดิษฐานชั่วคราวในพระอุโบสถ และมีกำหนดแห่รอบเมืองวันที่ 1 มกราคม 2567 ซึ่งยังไม่พบรายงานยืนยัน

วันที่ 6 พฤศจิกายน 2538 วัดเริ่มสร้างโฮงหลวงแสงแก้ว ออกแบบโดยนายนภดล ถึงควณิช สถาปนิกชาวเชียงราย โดยมีคุณแม่อมรา (แสงแก้ว) มุนิกานนท์ เป็นผู้อุปถัมภ์ จึงเป็นที่มาของชื่อแสงแก้ว เป็นอาคารล้านนาประยุกต์สองชั้น จัดแสดงพระพุทธรูปสำคัญ เช่น พระพุทธสิหิงค์จำลอง พระเจ้าทันใจ และพระพุทธศรีเชียงราย พร้อมศิลปวัตถุล้านนาและพุทธศิลป์ร่วมสมัย ปี 2544 มีการบูรณะพระอุโบสถโดยได้รับอนุญาตจากกรมศิลปากร และวันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2550 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงยกช่อฟ้าพระอุโบสถ

วัดพระแก้วยังเป็นศูนย์การศึกษาและการปกครองคณะสงฆ์ภาคเหนือ มีโรงเรียนพระปริยัติธรรมแผนกสามัญให้เยาวชนชาวเขาเรียนฟรี วันที่ 8 สิงหาคม 2562 พระธรรมราชานุวัตร เจ้าอาวาสและเจ้าคณะภาค 6 มรณภาพ พระรัตนมุนีรักษาการเจ้าอาวาส ภายในเดือนกันยายน 2565 พระครูสุธีสุตสุนทร (สมพงษ์ สิริมงฺคโล) เป็นเจ้าอาวาส และวันที่ 15 กรกฎาคม 2567 ได้รับสมณศักดิ์เป็นพระวชิรดิลก งานประจำปีของวัดมีทั้งวันกตัญญูในเดือนกันยายน และพิธีสืบชาตาหลวงช่วงสงกรานต์