วัดมิ่งเมือง

พื้นที่วัดเดิมเป็นวัดร้าง และเสาหลักเมืองถูกพบอยู่ท่ามกลางซากวิหาร เจ้าอนันตวรฤทธิเดช เจ้าผู้ครองนครน่าน ได้ฟื้นฟูวัดขึ้นและตั้งชื่อตามเสาที่ชาวน่านโบราณเรียกว่า "เสามิ่งเมือง" หรือ "เสามิ่ง" แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ระบุปีสร้างว่า พ.ศ. 2400

การตั้งเสาหลักเมืองเป็นของเจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ เจ้าผู้ครองนครน่านองค์ที่ 57 บทความวิจัยในวารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์ (2565) ระบุว่าทรงฝังเสาเมื่อวันที่ 15 เมษายน 2331 ตรงกับวันพญาวัน โดยฝังไว้หน้าอุโบสถโดยตรง ไม่มีศาลหรือฐาน บทความเดียวกันเล่าตำนานช้างนำทางเลือกที่ตั้งเสา และระบุอีกชื่อหนึ่งของวัดว่า "วัดเงิน" (ข้อมูลจากแหล่งเดียว) มติชนตั้งข้อสังเกตว่าน่านไม่เคยมีประเพณีเสาหลักเมืองมาก่อน

เสาเดิมเป็นไม้สักขนาดใหญ่ เส้นผ่านศูนย์กลางราว 60 เซนติเมตร สูงราว 3 เมตร ยอดเป็นบัวตูม ปักลงดิน น้ำท่วมใหญ่ของแม่น้ำน่านในปี 2506 ทำให้เสาที่ผุแล้วล้มลง ซึ่งยืนยันได้จากสองแหล่ง พระมหาศรีวรรณ สิริวณฺโณ เจ้าอาวาสขณะนั้น นำเสาไปผูกเก็บไว้ใต้หอกลองหลังวัด และมีการสร้างเสาจำลองก่ออิฐถือปูนสูงราว 1.3 เมตรตั้งแทนในตำแหน่งเดิม

ปี 2514 หลวงปู่โง่น โสรโย แห่งวัดพระพุทธบาทเขารวก อ.ตะพานหิน จ.พิจิตร แกะเสาไม้สักต้นเดิมขึ้นใหม่ และทำยอดเป็นพรหมสี่หน้า (กบิลพรหม) พร้อมบรรจุพระพิมพ์ดินเผาราว 84,000 องค์ไว้ที่ฐาน ข้อมูลนี้มาจากบทความวิจัยฉบับเดียว และขัดกับบางแหล่งที่ว่าเสาปัจจุบันเป็นเสาจำลอง ศาลาจตุรมุขสีขาวที่ประดิษฐานเสาออกแบบโดยสล่าที่พระสุนทรมุนีว่าจ้าง ไม่ระบุปีสร้าง ส่วนพิธีสักการะเสาหลักเมืองกำหนดวันที่ 15 เมษายนทุกปี ควบคู่กับพิธีสืบชะตาหลวงและสรงน้ำเสาในช่วงสงกรานต์

เสาหลักเมืองปัจจุบันสูงราว 3 เมตร ฐานไม้แกะสลักลงรักปิดทอง ยอดแกะเป็นพรหมพักตร์สี่หน้า หมายถึงพรหมวิหารสี่ คือเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา ประดิษฐานในศาลาจตุรมุขสีขาวประดับปูนปั้นอย่างงดงามหน้าพระอุโบสถ

ธรรมเนียมการไหว้คือเดินไหว้ให้ครบทั้งสี่ทิศ TrueID อธิบายว่าทิศเหนือคือเมตตาและท้าวเวสสุวัณ ทิศตะวันออกคือกรุณาและท้าวธตรฐ ทิศใต้คือมุทิตาและท้าววิรุฬหก ส่วนทิศตะวันตกคืออุเบกขาและท้าววิรูปักษ์

ปี 2527 พระครูสิริธรรมภาณี (เสน่ห์ ธนสิริ) เจ้าอาวาส รื้ออุโบสถหลังเก่าที่ทรุดโทรมมาก แล้วสร้างใหม่บนที่เดิมตามแบบที่ท่านออกแบบเอง ยังไม่พบแหล่งที่ระบุปีสร้างเสร็จที่ยืนยันได้ ท่านคือรูปเดียวกับพระสุนทรมุนี รองเจ้าคณะจังหวัดน่านในปัจจุบัน

ผนังด้านนอกของอุโบสถประดับปูนปั้นสีขาวทั้งหลัง เป็นลายเครือเถา ลายดอกไม้ เทพพนม และสัญลักษณ์ทางพุทธ บางแหล่งเรียกว่าศิลปะสีเงินเพราะความวาวและความละเอียด งานปูนปั้นทำโดยช่างสกุลเชียงแสน จังหวัดเชียงราย แต่ไม่มีการเปิดเผยชื่อช่าง

บนผนังอุโบสถมีแผงปูนปั้นสี่แผงเป็นรูปพระพุทธรูปสำคัญ ได้แก่ พระแก้วมรกต พระไพรีพินาศ พระพุทธชินราช และพระเจ้าทองทิพย์ (ข้อมูลจากแหล่งเดียว) ส่วนปีที่อุโบสถหลังปัจจุบันสร้างเสร็จและวันได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมายังไม่พบหลักฐาน

ภายในอุโบสถมีจิตรกรรมฝาผนังเล่าประวัติเมืองน่านและวิถีชีวิตชาวน่านในแบบประเพณีโดยศิลปินท้องถิ่นร่วมสมัย nanprovince ระบุชื่อผู้วาดว่าสุรเดช กาละเสน และเล่าว่าภาพเริ่มตั้งแต่สมัยพญาภูคาที่เมืองย่างจนถึงเจ้ามหาพรหมสุรธาดา เจ้าผู้ครองนครองค์สุดท้าย ส่วนพระประธาน TrueID ระบุว่าเป็นพระองค์เดิมของวัดแต่ก็ระบุปี 2540 ด้วย ซึ่งอาจเป็นปีที่บูรณะ

วัดยังมีเรือแข่งน่านชื่อ "เจ้าพ่อหลักเมือง" ตามชื่อเทพผู้รักษาเสาหลักเมือง เป็นเรือขุดอายุราว 50 ปีจากห้วยทราย แขวงบ่อแก้ว ประเทศลาว ที่เคยแข่งในแม่น้ำโขงแถบเชียงของ เรือมาถึงน่านวันที่ 27 พฤศจิกายน 2561 บูรณะแบบเรือน่านด้วยงบราว 200,990 บาท ยาวราว 22 เมตร พระเณรร่วมกันวาดลาย มีพิธีบายศรีสู่ขวัญวันที่ 28 สิงหาคม 2562 และลงแข่งครั้งแรกวันที่ 31 สิงหาคม 2562 ที่ท่าวังผา จึงถูกเรียกว่าเรือสองแม่น้ำ

เสาหลักเมืองเป็นศูนย์กลางพิธีในเทศกาลของเมือง ตั้งแต่ปี 2552 เทศบาลเมืองน่านจัดพิธีสักการะพระหลักเมืองในวันที่ 15 เมษายนช่วงสงกรานต์ และในงานน่านนันทบุรี สุขสะหรีปี๋ใหม่เมือง 2568 ผู้ว่าราชการจังหวัดถวายน้ำสรง พวงมาลัย และผ้าไหมดิ้นทองที่พระหลักเมืองวันที่ 15 เมษายน แล้วจัดพิธีสืบชะตาเมือง โดยนายอำเภอ 15 อำเภอนำน้ำจากอำเภอของตนมาร่วม และประชาชนร่วมสรงน้ำเสาหลักเมืองได้

วิทยานิพนธ์ของจุฬาฯ ระบุว่ามิ่งเมือง ข่วงเมือง และสะดือเมือง เป็นองค์ประกอบเมืองแบบล้านนาที่ยังเหลืออยู่ในน่าน และกำลังถูกคุกคามจากความเปลี่ยนแปลงสมัยใหม่ วัดมิ่งเมืองจึงไม่ได้เป็นเพียงจุดถ่ายรูปอุโบสถสีขาว แต่เป็นหนึ่งในหัวใจของผังเมืองน่านแบบดั้งเดิม

ทุกวันนี้วัดมิ่งเมืองเป็นจุดแวะในเส้นทางไหว้พระเมืองเก่าน่าน ร่วมกับวัดภูมินทร์ วัดพระธาตุช้างค้ำ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่าน ซึ่งเดินถึงกันได้ทั้งหมด ช่วงเช้าแสงจะส่องงานปูนปั้นสีขาวได้สวยที่สุด