วัดมหาธาตุ เพชรบูรณ์

สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าวัดนี้สร้างในสมัยสุโขทัย จารึกแผ่นทองระบุปีสร้างว่า พ.ศ. 1926 เจดีย์ประธานเป็นศิลปะสุโขทัย สูงราว 6 เมตรตามแหล่งหนึ่ง หรือราว 8 เมตรตาม อพท. แหล่งข้อมูลระบุรูปทรงต่างกัน คือทรงดอกบัวตูมหรือทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ในวัดยังมีเจดีย์เก่าอีกหลายองค์ บางองค์อยู่ระหว่างบูรณะ และมีอาคารจัดแสดงโบราณวัตถุ

ในวิหารประดิษฐานหลวงพ่อเพชรมีชัย หรือหลวงพ่อเพชร พระพุทธรูปสำริดศิลปะสุโขทัย ปางมารวิชัย หน้าตักราว 36 นิ้ว ซึ่งถือเป็นพระพุทธรูปคู่เมืองเพชรบูรณ์ ส่วนในอุโบสถประดิษฐานหลวงพ่องาม

พระพุทธมหาธรรมราชา พระพุทธรูปสำคัญที่ใช้ในประเพณีอุ้มพระดำน้ำ ไม่ได้อยู่ที่วัดนี้ แต่ประดิษฐานที่วัดไตรภูมิ ตำนานเล่าว่าพบในแม่น้ำป่าสักบริเวณที่ตั้งวัดโบสถ์ชนะมาร พิธีอุ้มพระดำน้ำจัดวันสารทไทย แรม 15 ค่ำ เดือน 10 ที่ท่าน้ำวัดโบสถ์ชนะมาร ปี 2569 พิธีเปิดวันที่ 11 ตุลาคม และประเพณีนี้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมปี 2565 ความเกี่ยวข้องของวัดมหาธาตุคือ ปี 2518 หลวงพ่อแพ เจ้าอาวาสวัดมหาธาตุ ร่วมปลุกเสกเหรียญพระพุทธมหาธรรมราชาที่วัดไตรภูมิ

วัดขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเล่ม 52 วันที่ 8 มีนาคม 2478 ปี 2447 สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพโปรดให้บูรณะวัด ปี 2453 มีการนำน้ำจากสระมนในเมืองเพชรบูรณ์ไปใช้ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ 6 วันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2496 วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา และปี 2510 กรมศิลปากรบูรณะเจดีย์ ยังไม่พบปีที่ยกเป็นพระอารามหลวง กำแพงเมืองเก่าเพชรบูรณ์ราว 500 เมตรเป็นรูปสี่เหลี่ยม ซึ่งนักวิชาการท้องถิ่นเห็นว่าสร้างสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ช่วงที่ดีคือพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ที่อากาศเย็น หรือกันยายน–ตุลาคมที่มีประเพณีอุ้มพระดำน้ำ ควรแต่งกายสุภาพ วัดอยู่ห่างพุทธอุทยานเพชบุระราว 3 กิโลเมตร