วนอุทยานถ้ำผาตูบ

ภูมิประเทศเป็นเขาหินปูนสองลูกที่โผล่ขึ้นจากทุ่งนาทางฝั่งตะวันตกของทางหลวง ล้อมเป็นหุบเล็ก ๆ มีทางเดินในป่า ถ้ำ และจุดชมวิว ชาวบ้านสังเกตมานานว่าเขาที่นี่เป็นหินปูน ต่างจากภูเขาลูกอื่นรอบ ๆ

ชื่อผาตูบมาจากคำเมือง "ตูบ" ที่แปลว่ายุบหรือทรุดลง เจ้าอาวาสวัดผาตูบเล่าไว้ในบล็อกปี 2549 ว่าแต่ก่อนยอดเขาสูงจนมองเห็นเมืองน่านได้ทั้งเมือง จนนกหัสดีลิงบินมาเกาะ ภูเขาจึงยุบลงมา อีกตำนานหนึ่งเล่าว่าปู่ละหึ่ง ยักษ์แห่งดอยภูคา แบกภูเขาสองลูกคือผาตูบกับผาขวางจะไปถวายเมืองน่าน แต่พบนกหัวขาวที่บอกว่าบินจนหัวขาวแล้วยังไม่ถึงเมือง ปู่ละหึ่งจึงหมดกำลังใจและวางภูเขาไว้ตรงนี้ ทั้งสองเรื่องเป็นตำนานพื้นบ้าน

พื้นที่นี้ได้รับการประกาศเป็นวนอุทยานถ้ำผาตูบโดยกรมป่าไม้ในปี 2521 แหล่งท่องเที่ยวระบุวันที่ 1 ตุลาคม 2521 และบางแหล่งเรียกว่าเป็นวนอุทยานแห่งแรกของน่าน วิกิพีเดียระบุวันที่ในราชกิจจานุเบกษาว่า 24 ธันวาคม 2563 ซึ่งอาจเป็นการประกาศใหม่ตามพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562 แต่ยังไม่ยืนยัน ขนาดพื้นที่มีสามตัวเลข คือ 521 ไร่ ตามบทความวิชาการปี 2566 ที่อ้างข้อมูลสำนักงานวนอุทยานปี 2562, 528 ไร่ ตามแหล่งท่องเที่ยว และ 1.2 ตารางกิโลเมตรหรือราว 750 ไร่ ตามวิกิพีเดีย จึงกล่าวได้ว่าราว 520 ไร่ ปัจจุบันอยู่ในการดูแลของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ผ่านสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 13 แพร่

แหล่งข้อมูลระบุจำนวนถ้ำต่างกัน ส่วนใหญ่ว่าราว 7 ถ้ำ บางแหล่งนับได้ 6 ถึง 11 ถ้ำ ที่มีชื่อได้แก่ ถ้ำพระ ถ้ำผาสวรรค์ ถ้ำผาตูบ ถ้ำเจดีย์แก้ว ถ้ำเบี้ย และบ่อน้ำทิพย์

ถ้ำผาสวรรค์หรือถ้ำพระยาวราว 110 เมตร ลึก 22 เมตร ทางเข้าเป็นโถงยาว มีทางแยกราว 30 เมตร ฆ้องใหญ่สองใบแขวนบนคานไม้ ทางเดินลึกราว 40 เมตรไปสิ้นสุดที่พระพุทธรูปสององค์ และปีนขึ้นไปราว 4 เมตรจะถึงโถงที่มีช่องแสงจากเพดานกว้างราว 30 เมตร ถ้ำนี้สำรวจครั้งแรกโดยฟรองซัวส์ บรูกีส ในปี 2535 และทำแผนที่ในปี 2551

ประวัติการสำรวจถ้ำที่นี่ค่อนข้างยาว หลังฟรองซัวส์ บรูกีส สำรวจครั้งแรกในปี 2535 ถ้ำผาตูบถูกบันทึกในหนังสือ The Caves of Thailand ของดังค์ลีย์ในปี 2538 ชมรมถ้ำ Shepton Mallet จากอังกฤษมาเยือนในเดือนธันวาคม 2546 และกลับมาสำรวจอีกครั้งในเดือนมีนาคม 2556 ระหว่าง 12 กรกฎาคมถึง 5 สิงหาคม 2551 คณะสำรวจ "Nanthai 2008" ของชมรมถ้ำฝรั่งเศส SSAPO สี่คน นำโดยฟิลิปป์ ฌาร์ลอง สำรวจถ้ำ 16 แห่งในน่านและเชียงใหม่ ทำแผนที่ได้ 8 แห่ง และตีพิมพ์รายงานในปี 2553 ฐานข้อมูลถ้ำนานาชาติ Grottocenter บันทึกถ้ำในวนอุทยานไว้อย่างน้อย 6 ถ้ำ

ถ้ำผาตูบยาวราว 50 เมตร ปากถ้ำแคบมากแต่ด้านในเปิดเป็นโถงใหญ่ที่มีหินงอกหินย้อยไม่มาก ถ้ำบ่อน้ำทิพย์ยาวราว 100 เมตร ลึก 50 เมตร ต้องลงด้วยบันได มีพระพุทธรูปอยู่ใต้ปล่องที่เปิดรับฟ้า ชาวบ้านเชื่อว่าบ่อน้ำมีน้ำตลอดปีและเป็นน้ำศักดิ์สิทธิ์ แต่บันทึกการสำรวจปี 2563 พบว่าบ่อเกือบแห้งและมีขยะพลาสติกมาก ถ้ำเจดีย์แก้วยาวราว 43 เมตร และถ้ำเบี้ยราว 25 เมตร

ถ้ำพระเป็นถ้ำที่สำคัญที่สุดสำหรับชาวบ้าน ทุกปีในวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 5 เหนือ ชาวบ้านจะขึ้นถ้ำไปปิดทองพระพุทธรูปและทำบุญ ซึ่งงานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์เรียกว่าประเพณีขึ้นถ้ำผาตูบ

ถ้ำที่นี่มีคุณค่าทางวิทยาศาสตร์ด้วย ถ้ำผาสวรรค์เป็นแหล่งที่พบกิ้งกือถ้ำชนิด Plusioglyphiulus bessoni เป็นครั้งแรกในโลก และวันที่ 20 สิงหาคม 2563 นักสำรวจบันทึกค้างคาวหน้ายักษ์ดำ (Taphozous melanopogon) ในถ้ำผาตูบ

ชุมชนบ้านผาตูบรอบวนอุทยานดูแลป่าไผ่กว่า 6,000 ไร่ในป่าสงวนและป่าชุมชน ไผ่เป็นทรัพยากรเด่นของหมู่บ้าน มีกลุ่มจักสาน กลุ่มผู้สูงอายุ และกลุ่มอนุรักษ์ไผ่ช่วยกันดูแล งานวิจัยปี 2564–2565 พบว่าชาวบ้านเกือบครึ่งนับถือเจ้าพ่อผาตูบเป็นผีเจ้าที่หลักของชุมชน และมองวัดผาตูบกับถ้ำผาตูบเป็นศูนย์รวมศรัทธา

ปี 2548 นักศึกษามหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์ วิทยาเขตน่าน ร่วมกับ อบต.ผาสิงห์ ทำวิจัยเศรษฐกิจชุมชนแบบมีส่วนร่วมที่บ้านผาตูบ บันทึกสมัยนั้นยังเล่าว่าใกล้ถ้ำมีโรงโม่หินและศูนย์วิจัยยาง

ยังไม่พบหลักฐานทางโบราณคดี การใช้พื้นที่ในสงครามโลกครั้งที่สอง หรือการเคลื่อนไหวของพรรคคอมมิวนิสต์ที่ถ้ำผาตูบ การสำรวจแหล่งก่อนประวัติศาสตร์ของน่านโดยสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมปี 2566 ก็ครอบคลุมพื้นที่ภูซาง-บ่อสวก ไม่ใช่ผาตูบ

ที่ลานจอดรถมีป้ายแผนที่เส้นทางเดิน และทางเดินเป็นทางที่ปรับไว้แล้ว ผู้มาเยือนบางรายเล่าว่าบางช่วงทางไม่ค่อยได้รับการดูแล มีต้นไม้ล้ม และอาจเจองู ถ้ำไม่มีไฟส่องสว่าง ผู้ที่จะเข้าถ้ำจึงควรพกไฟฉายและสวมรองเท้าหุ้มส้น

วนอุทยานถ้ำผาตูบเข้าชมฟรี เปิดราว 08:00–17:00 ใช้เวลาเที่ยวราวครึ่งวัน ช่วงแล้งและหนาวพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์เดินสะดวกที่สุด ส่วนฤดูฝนใบไม้ทับถมทำให้ทางลื่น