ถ้ำผานางคอย

ชื่อผานางคอยหมายถึงหน้าผาของนางผู้รอคอย มาจากหินงอกขนาดใหญ่กลางถ้ำที่มีรูปร่างคล้ายหญิงอุ้มลูก ปากถ้ำอยู่บนหน้าผาสูงราว 50 เมตร เป็นถ้ำหินปูน

ตำนานเล่าว่าเมื่อราว 800 ปีก่อน หรือราว พ.ศ. 1700 เจ้าหญิงอรัญญาณีแห่งเมืองแสนหวีรักกับขนองเดช หัวหน้าฝีพายหนุ่มที่ช่วยชีวิตนางเมื่อเรือพระที่นั่งล่มกลางพายุ ความรักที่ผิดธรรมเนียมทำให้นางตั้งครรภ์และถูกลงโทษ ทั้งสองจึงหนีลงใต้ ทหารตามมาและยิงธนูที่ตั้งใจยิงขนองเดชแต่ไปถูกเจ้าหญิง ขนองเดชพานางมาหลบในถ้ำแห่งนี้ ซึ่งบางฉบับเล่าว่านางคลอดลูกที่นี่

เจ้าหญิงบอกให้ขนองเดชหนีไปแล้วสัญญาว่าจะรออยู่ที่นี่ ตอนจบมีสองแบบ แบบหนึ่งเล่าว่าเขาหนีรอด อีกแบบเล่าว่าเขาถูกจับและถูกประหาร ส่วนนางเฝ้ารอจนตนเองและลูกกลายเป็นหิน ชื่อเจ้าหญิงมีหลายแบบ เช่น อรัญญานี อรัญญาณี และอัญญาณี

ความยาวของถ้ำมีสามตัวเลข แหล่งท่องเที่ยวไทยระบุทางเดินชมยาวราว 150 เมตร กว้างราว 10 เมตร บทความของ อบจ.แพร่ปี 2566 ระบุราว 300 เมตรและเดินทะลุได้ ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุ 1.6 กิโลเมตรซึ่งยังไม่มีการสำรวจรองรับ แหล่งส่วนใหญ่ระบุว่าเดินทะลุอีกด้านได้ ถ้ำหักเลี้ยวไปทางซ้ายคล้ายข้อศอกและแบ่งเป็น 3 ช่วง พื้นส่วนใหญ่เป็นดินเรียบ แต่บางช่วงมีเหวลึก

ภายในมีจุดชม 13 จุด เช่น คูหาสวรรค์วิเศษ เทพอารักษ์นครา นาคาสถิต งามพิศอนงค์สนาน หินนางคอย ลานนางคอย และลานรักพระนาง ไฮไลต์คือหินนางคอย ควรยืนห่างราว 10 เมตรจึงจะเห็นรูปร่างชัด หน้าหินนางคอยมีหินย้อยรูปหัวใจ นอกจากนี้ยังมีเกล็ดหินแวววาว และม่านหินที่มีน้ำไหลสวยในฤดูฝน ในถ้ำมีค้างคาวอาศัยอยู่

ถัดจากหินนางคอยมีพระพุทธรูปให้สักการะก่อนออกจากถ้ำ ข่าวสด (2562) ระบุว่าพระพุทธรูปองค์หนึ่งชื่อหลวงพ่อใหญ่ ฐานสร้างเมื่อ พ.ศ. 2505 ซึ่งเป็นปีเดียวที่พบเกี่ยวกับการก่อสร้างในถ้ำ แหล่งต่างประเทศบางแห่งว่ามีวัดชื่อเดียวกัน แต่แหล่งไทยไม่พบว่ามีวัดอยู่ที่ถ้ำ จึงกล่าวได้ว่าเป็นถ้ำที่มีพระพุทธรูปประดิษฐาน

ชาวบ้านเชื่อเรื่องโชคลาภ ก่อนหวยออกทุกงวดวันที่ 1 และ 16 จะมีคนมาทาแป้งที่ฐานหินนางคอยเพื่อขอเลข และผู้ที่ถูกรางวัลก็มักกลับมาร่วมบริจาคบูรณะถ้ำ วันที่ 28 เมษายน 2562 ผู้ว่าราชการจังหวัดแพร่นำสื่อมวลชนมาเที่ยวถ้ำในทริปประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวแพร่

ทุกเดือนเมษายนมีงานสืบสานประเพณีถ้ำผานางคอย ปี 2568 จัดระหว่าง 7–9 เมษายน มีขบวนแห่ ประกวดนางสาวถ้ำผานางคอย และประกวดร้องเพลง โดยผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นประธานเปิดงาน และปี 2569 ก็จัดขึ้นอีกครั้ง

ถ้ำอยู่ในความดูแลขององค์การบริหารส่วนจังหวัดแพร่ ตามบทความของ อบจ.ปี 2566 และรายชื่อผู้จัดงานประเพณี มีแหล่งเดียวที่ระบุว่ามีการบูรณะพัฒนาเพื่อการท่องเที่ยวราวปี 2550 ยังไม่พบปีที่ค้นพบหรือเปิดให้เที่ยวครั้งแรก ตำนานนางคอยดูเป็นเรื่องเล่าปากต่อปากในท้องถิ่น ไม่พบต้นฉบับที่เป็นลายลักษณ์อักษร ถ้ำนี้ไม่ได้อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติ

ถ้ำเปิดทุกวัน 08:30–17:00 เข้าชมฟรี มีลานจอดรถกว้างและห้องน้ำ จากลานจอดถึงปากถ้ำเป็นทางขึ้นชันและบันไดที่ซ่อมไม่เรียบ มีรถกระบะรับส่งขึ้นไปคนละ 10 บาท ภายในมีไฟส่องสีเป็นบางช่วงแต่บางจุดยังมืด ควรพกไฟฉายและสวมรองเท้าที่ยึดเกาะดี ใช้เวลาเที่ยวราว 1–2 ชั่วโมง ใกล้ ๆ ยังมีวัดร้องกวาง พระธาตุปูแจ และวัดร่องขีม