อุทยานแห่งชาติไทรโยค

พบร่องรอยมนุษย์ยุคหินในพื้นที่ รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสไทรโยคครั้งแรกปี 2420 และอีกครั้งปี 2431 ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องเสด็จประพาสไทรโยค และพระราชทานชื่อถ้ำพระธาตุลอย น้ำตกไทรโยคใหญ่เดิมเรียกน้ำตกเขาโจน เพลงเขมรไทรโยคที่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงนิพนธ์จากทำนองเขมรกล่อมลูกเพื่อพรรณนาการเดินทางไปไทรโยค บรรเลงครั้งแรกในงานเฉลิมพระชนมพรรษารัชกาลที่ 5 เมื่อ 20 กันยายน 2431

ช่วงปี 2485–2488 ทางรถไฟสายมรณะผ่านพื้นที่ และกองทัพญี่ปุ่นตั้งค่ายที่นี่ ยังเหลือเตาหุงข้าวและตอม่อสะพาน ปี 2515 พบถ้ำดาวดึงส์ ปี 2516 กิตติ ทองลงยา พบค้างคาวกิตติหรือค้างคาวกุ้ยคุ้ย ตัวหนักราว 2 กรัม ปีกกว้างราว 10 เซนติเมตร มักเรียกว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่เล็กที่สุดในโลก อุทยานประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 19 เมื่อ 27 ตุลาคม 2523

น้ำตกไทรโยคใหญ่สูงราว 10 เมตร ไหลลงแม่น้ำแควน้อยโดยตรง ชมได้ดีจากสะพานแขวนข้างศูนย์บริการ น้ำมากช่วงกรกฎาคม–พฤศจิกายน น้ำตกไทรโยคเล็กอยู่ห่างไปราว 300 เมตร ถ้ำละว้าเป็นถ้ำใหญ่ที่สุดในอุทยาน ยาวราว 500 เมตร มี 5 ห้อง ไปได้ด้วยเรือหางยาวจากแพพัก ถ้ำดาวดึงส์มี 8 ห้อง นั่งเรือขึ้นเหนือราว 6 กิโลเมตรแล้วเดินอีก 1.5 กิโลเมตร ส่วนน้ำตกไทรโยคน้อยอยู่ห่างลงไปทางใต้ราว 30 กิโลเมตร นอกเขตอุทยาน

เปิดราว 08:00–16:30 น. ค่าเข้าคนไทย 60/30 บาท ต่างชาติ 300/150 บาท รถยนต์ 30 บาท มีบ้านพักของอุทยาน 800–3,000 บาท และลานกางเต็นท์ แพพักเอกชนริมแควน้อยมีเรือหางยาวนำเที่ยวราว 400–500 บาทต่อครึ่งชั่วโมง วันที่ 29 มกราคม 2566 เกิดไฟไหม้แพพัก 14 หลัง จึงควรเลือกแพที่มีอุปกรณ์ดับเพลิง สวมเสื้อชูชีพบนเรือเพราะน้ำไหลแรง ในพื้นที่มีช้างป่า ถ้ำบางแห่งปิดหน้าฝน ห้ามนำสัตว์เลี้ยง