วนอุทยานแพะเมืองผี

คำว่า "แพะ" ในภาษาถิ่นเหนือหมายถึงป่าละเมาะหรือป่าโปร่ง ไม่ได้หมายถึงสัตว์ ส่วน "เมืองผี" หมายถึงความเงียบเหงาวังเวง ชื่อจึงสื่อถึงป่าโปร่งที่ดูน่าขนลุก พื้นที่นี้ชาวบ้านโดยเฉพาะตำบลทุ่งโฮ้งนับถือว่าศักดิ์สิทธิ์มานาน

ตำนานพื้นบ้านเล่าว่ามีหญิงชราเข้าป่าไปหาผักและหน่อไม้ แล้วพบหลุมเงินหลุมทอง จึงเก็บใส่ตะกร้ามาเต็มหาบ แต่เทวดาเจ้าถิ่นไม่ยอมให้นำออกไป นางจึงหลงทางวนอยู่ในป่า เมื่อพาชาวบ้านกลับมา ทองก็หายไป เหลือเพียงรอยเท้าที่สิ้นสุดตรงเสาดินเหล่านี้ TrueID เรียกหญิงชราว่าย่าสุ่ม ชาวบ้านจึงตั้งชื่อที่นี่ตามเหตุการณ์นั้น

ในทางธรณีวิทยา บทความในวารสารลานนาสังคม (2567) ที่อ้างข้อมูลกรมทรัพยากรธรณี (2544) และฐานข้อมูลของ สผ. อธิบายตรงกันว่าที่นี่เป็นตะกอนร่วนยุคควอเทอร์นารี อายุไม่เกินราว 2 ล้านปี ส่วนโพสต์ของกรมอุทยานปี 2567 ระบุว่า "อย่างน้อย 15 ล้านปี" ซึ่งน่าจะสับสนกับหินยุคเทอร์เชียรีที่เก่ากว่าในแอ่งแพร่ ชั้นล่างเป็นดินเหนียวสีเทาปนทรายละเอียด ส่วนชั้นบนเป็นกรวดและทรายที่ถูกเหล็กและแมงกานีสยึดให้แข็ง น้ำฝนและลำธารกัดเซาะชั้นที่อ่อนออกไปตลอดเวลานาน ชั้นที่แข็งจึงกลายเป็นหมวกบนยอดเสา ทำให้เกิดรูปทรงคล้ายดอกเห็ด

ภูมิประเทศโดยรวมเป็นแอ่งที่ดินพังทลายคล้ายกระทะหงาย มีเนินและเสาดินอยู่ภายใน บริเวณที่ถูกกัดเซาะจริงมีเพียงราว 5 ไร่ ตามสองฝั่งลำห้วยเล็ก ๆ ส่วนความสูงของเสาดินแต่ละแหล่งระบุต่างกันมาก จึงกล่าวได้ว่าสูงหลายเมตร นักท่องเที่ยวมักเปรียบที่นี่กับคัปปาโดเกียในขนาดย่อม

วนอุทยานแพะเมืองผีได้รับการประกาศเมื่อ 4 มีนาคม 2524 ตามข่าวช่อง 8 (2559) และบทความวิชาการปี 2567 ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุ 8 มีนาคม และ LoveThailand ระบุ 2 มีนาคม ยังไม่พบประกาศในราชกิจจานุเบกษา ซึ่งวนอุทยานอาจจัดตั้งด้วยคำสั่งกรมโดยไม่ต้องประกาศ ต่อมาวันที่ 7 พฤศจิกายน 2532 คณะรัฐมนตรีกำหนดให้เป็นแหล่งธรรมชาติอันควรอนุรักษ์ ตามฐานข้อมูลของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มีพื้นที่ราว 167 ไร่ อยู่ในการดูแลของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ผ่านสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 13 แพร่

ปี 2554 สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมคัดเลือกแพะเมืองผีเป็นพื้นที่นำร่องโครงการมรดกแห่งชาติ และที่นี่ยังเป็นแหล่งศึกษาดูงานด้านภูมิศาสตร์ของหน่วยงานและสถานศึกษาอยู่เสมอ งานวิจัยปี 2567 พบว่าแม้หน่วยงานรัฐและเอกชนจะส่งเสริมกิจกรรม แต่คนในชุมชนยังมีส่วนร่วมในการพัฒนาน้อย

ภายในวนอุทยานมีเส้นทางศึกษาธรรมชาติพร้อมป้ายสื่อความหมายเรื่องธรณีวิทยาและป่าไม้ Lonely Planet ระบุว่ามีการเพิ่มทางเดินและจุดชมวิวขึ้นใหม่ ป่ารอบ ๆ เป็นป่าเต็งรังเตี้ย ๆ ต้นไม้น้อย ทางเดินจึงแทบไม่มีร่มเงา

หน้าทางเข้ามีลานจอดรถขนาดใหญ่ ศาลาพักผ่อน และร้านขายอาหารพื้นบ้าน เช่น ไก่ย่าง ส้มตำ ข้าวเหนียว รวมทั้งร้านของที่ระลึก ไม่มีรถโดยสารประจำทางเข้าถึง ต้องขับรถเองหรือเหมารถสองแถว ราว 600–800 บาทไปกลับ

โพสต์ของกรมอุทยานระบุเวลาเปิด 08:00–17:00 ทุกวัน แหล่งอื่นระบุ 08:30–16:30 ส่วนค่าเข้า รีวิวที่ลงวันที่ปี 2568 ระบุผู้ใหญ่ 20 บาท เด็ก 10 บาท และรถยนต์ 30 บาท ข้อมูลว่าเข้าฟรีจึงล้าสมัยแล้ว ปี 2559 มีการสร้างลานจอดรถและลานกางเต็นท์ ควรตรวจสอบกับเพจของวนอุทยานและพกเงินสดไป

แสงที่สวยที่สุดคือช่วงเช้าราว 08:00–10:00 และบ่ายแก่ราว 15:30 ถึงเวลาปิด แสงต่ำจะเผยชั้นดินได้ชัด ช่วงเที่ยงแดดจัดและไม่มีร่มเงา เพราะวนอุทยานอาจปิดตั้งแต่ 16:30 แสงอาทิตย์ตกจริงจึงอาจเลยเวลาเปิด ฤดูหนาวพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์เดินสบายที่สุด ฤดูฝนพื้นดินทรายลื่น ส่วนหน้าแล้งฝุ่นมาก ใช้เวลาเที่ยวราว 45–60 นาที