พระตำหนักปางตอง

หลายเว็บเรียกที่นี่ว่าปางตอง 2 ซึ่งไม่ถูก โครงการปางตองมีสี่ส่วน คือ ปางตอง 1 ห้วยมะเขือส้ม ปางตอง 2 ปางอุ๋งที่บ้านรวมไทย ปางตอง 3 แม่สะงา-หมอกจำแป่ และปางตอง 4 พระตำหนักปางตองกับพื้นที่รอบ ๆ ที่นี่ยังไม่ใช่สถานีของมูลนิธิโครงการหลวง แต่เป็นศูนย์พัฒนาที่สูงตามพระราชดำริที่หลายหน่วยงานรัฐทำงานร่วมกับกองทัพ

ตำบลหมอกจำแป่ติดชายแดนพม่า ตรงข้ามรัฐฉานและรัฐคะยา ก่อนมีโครงการ พื้นที่นี้ขึ้นชื่อว่าอันตราย มีกองกำลังติดอาวุธ การปลูกและแปรรูปฝิ่น การขนยาเสพติดข้ามแดน การลักลอบตัดไม้ และการทำไร่เลื่อนลอย ชาวบ้านส่วนใหญ่เป็นม้ง ลาหู่ ลีซู กะเหรี่ยง ลัวะ และไทใหญ่ บางคนถูกจ้างให้แบกยาเสพติดให้กองกำลังตามชายแดน

ถัดขึ้นไปบนถนนเส้นเดียวกันยังมีประวัติกองพล 93 ราว พ.ศ. 2510 นายพลกุงจาวหลง นำทหารจีนคณะชาติ 180 นายมาตั้งฐานใกล้ดอยตองแม่ยอด และตั้งแต่ปี 2516 ครอบครัวทหารตามมาตั้งบ้านแม่ออใหม่ ซึ่งต่อมาคือบ้านรักไทย แม้บ้านรักไทยจะไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการปางตอง แต่ก็เป็นบริบทชายแดนที่ทำให้พื้นที่นี้สำคัญทางความมั่นคง

ปีเริ่มต้นของโครงการยังมีข้อมูลต่างกัน เอกสารโครงการพระราชดำริของกรมพัฒนาที่ดินและผู้จัดการออนไลน์ระบุว่ารัชกาลที่ 9 พระราชทานพระราชดำริใน พ.ศ. 2522 ให้กองทัพทำงานร่วมกับกระทรวงเกษตรฯ และกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติฯ ส่วนแหล่งท่องเที่ยวส่วนใหญ่บอกว่าศูนย์ตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2523 เป็นศูนย์พัฒนาโครงการพระราชดำริแห่งที่ 2 ของแม่ฮ่องสอน จึงพอสรุปได้ว่าเริ่มมีพระราชดำริปี 2522 และเริ่มดำเนินงานปี 2523

ระยะแรกของโครงการพระราชดำริในแม่ฮ่องสอนระหว่าง พ.ศ. 2522–2524 มีศูนย์สี่แห่ง คือ ลุ่มน้ำปาย ศูนย์พัฒนาที่สูงปางตอง ในสอย และห้วยมะเขือส้ม คณะทำงานโครงการพัฒนาตามพระราชดำริของจังหวัดสร้างเรือนประทับแรมปางตองขึ้นสำหรับการเสด็จฯ และรัชกาลที่ 9 กับสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงประทับแรมที่นี่เป็นครั้งแรกวันที่ 19–20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2524

ก่อนหน้านั้นไม่นาน วันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2523 ทั้งสองพระองค์เสด็จฯ บ้านห้วยเดื่อ ตำบลผาบ่อง และมีพระราชดำริให้กรมชลประทานทำระหัดวิดน้ำจากแม่น้ำปายมาใช้ปลูกหม่อนเลี้ยงไหม ในปีเดียวกัน รัชกาลที่ 9 รับสั่งที่ปางตองว่าป่าแถบนี้ควรอนุรักษ์สัตว์ป่าไว้เหมือนเป็น "สวนสัตว์เปิด" นำไปสู่การตั้งสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าปางตองใน พ.ศ. 2526 บนพื้นที่ 150 ไร่ และอีก 1,800 ไร่ที่บ้านปางหมู

ระยะที่สองระหว่าง พ.ศ. 2526–2530 ศูนย์ต่าง ๆ ถูกรวมเป็นคณะทำงาน ปี 2527 สถานีพัฒนาที่ดินแม่ฮ่องสอนเข้าร่วมคณะทำงานปางตอง และวันที่ 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2527 รัชกาลที่ 9 พระราชทานพระราชดำริให้ฟื้นฟูป่ารอบอ่างเก็บน้ำปางตองและฝายปางอุ๋งให้กลับคืนสภาพเดิม จึงเกิดปางตอง 2 หรือปางอุ๋งในปีนั้น บนพื้นที่ที่เคยเป็นเขาหัวโล้น หลักการคือ "ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง" และ "มีคนย่อมมีน้ำ"

แนวทางของศูนย์คือรวบรวมชาวเขาที่อยู่กระจัดกระจายมาตั้งเป็นหมู่บ้าน จัดสรรที่อยู่และที่ทำกิน สร้างอ่างเก็บน้ำ ส่งเสริมพืชผักเมืองหนาวและปศุสัตว์ และฟื้นฟูป่า เพื่อให้ชายแดนมั่นคง หมู่บ้านเป้าหมาย ได้แก่ บ้านปางตอง (ไทใหญ่ กะเหรี่ยง) บ้านนาป่าแปก (ม้ง ไทใหญ่) บ้านห้วยมะเขือส้ม และบ้านรวมไทย (ไทใหญ่)

รัชกาลที่ 9 ทรงวางหลักให้ศูนย์ทำงานแบบง่าย ไม่ยุ่งยาก และประหยัด ให้ทุกหน่วยงานวางแผนและทำงานร่วมกันแบบบูรณาการ เพื่อประโยชน์สูงสุดของราษฎรสู่ความพอเพียงและการพัฒนาที่ยั่งยืน บทบาทแรกของศูนย์คือผลิตและส่งเสริมพืชผักเมืองหนาวและปศุสัตว์ให้หมู่บ้านเป้าหมาย กรมพัฒนาที่ดินระบุว่าพื้นที่ศูนย์ราว 5,400 ไร่ และต่อมากระทรวงเกษตรฯ ปรับปรุงให้เป็นแหล่งเรียนรู้และท่องเที่ยวเชิงเกษตรภายใต้โครงการ "รักษ์น้ำ เพื่อพระแม่ของแผ่นดิน" โดยเพิ่มแปลงสาธิตการใช้ที่ดินบนที่สูง การอนุรักษ์ดินและน้ำ และเกษตรอินทรีย์

พ.ศ. 2537 มีการพัฒนาพื้นที่พระตำหนักและบริเวณรอบเป็นปางตอง 4 เว็บ 90route บันทึกการเสด็จเยี่ยมราษฎรและนักเรียนโรงเรียนปางตองร่มเกล้าฯ วันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2537 การทอดพระเนตรอ่างเก็บน้ำปางตอง 2 วันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2540 และการติดตามความก้าวหน้าของศูนย์วันที่ 22 มีนาคม 2542 แต่ไม่ระบุว่าเป็นพระองค์ใด และยังไม่พบแหล่งที่สองยืนยัน รายการเสด็จแม่ฮ่องสอนของรัชกาลที่ 9 ที่พบสิ้นสุดในปี 2536 การเสด็จสามครั้งนี้จึงน่าจะเป็นของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งเสด็จมาทรงงานที่นี่สม่ำเสมอ ส่วนกรมทหารราบที่ 21 รักษาพระองค์ หรือทหารเสือพระราชินี ยังประจำการอยู่จนทุกวันนี้

งานของพระพันปีหลวงขยายไปรอบ ๆ ปี 2538 ทรงตั้งศูนย์ศิลปาชีพแม่ฮ่องสอน มีนาคม 2543 เริ่มโครงการธนาคารอาหารที่บ้านนาป่าแปก และวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2548 เสด็จฯ เปิดอาคารศูนย์ศิลปาชีพหลังใหม่สามชั้น ซึ่งมีห้องทรงงานและพิพิธภัณฑ์หกชนเผ่า ระหว่างวันที่ 3–5 มีนาคม 2549 เสด็จฯ ปางตอง พระราชทานคำแนะนำเรื่องการจัดสรรที่ดิน ผักสวนครัว ปศุสัตว์ ข้าว และอันตรายจากสารเคมี รวมถึงให้ปล่อยสัตว์ป่าที่เพาะเลี้ยงคืนป่าโดยให้ชาวบ้านมีส่วนร่วม

บันทึกของผู้จัดการออนไลน์ระบุว่าปี 2538 พระพันปีหลวงทรงใช้เงินมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ซื้ออาคารและที่ดินราว 5 ไร่ในแม่ฮ่องสอนเพื่อตั้งศูนย์ศิลปาชีพแม่ฮ่องสอน ส่วนธนาคารอาหารชุมชนที่บ้านนาป่าแปกเริ่มเมื่อมีนาคม 2543 ด้วยครัวเรือนนำร่อง 10 หลัง ก่อนขยายไปหมู่บ้านใกล้เคียง โดยมุ่งให้ทำเกษตรผสมผสานทั้งพืชและสัตว์เป็นแหล่งอาหารธรรมชาติ ลุงปาละ อดีตผู้ใหญ่บ้านรวมไทยที่อพยพมาจากเมียนมา ยังเล่าว่าเคยรับเสด็จรัชกาลที่ 9 และรับถุงพระราชทานเสื้อผ้าผ้าห่มแทนชาวบ้าน

ปัจจุบันศูนย์แบ่งเป็นราว 12 โซนตามหน่วยงาน ทั้งกรมประมง กรมส่งเสริมการเกษตร กรมพัฒนาที่ดิน กรมชลประทาน กรมวิชาการเกษตร กรมอุทยานฯ กรมปศุสัตว์ ทหาร และโรงเรียน มีฐานเรียนรู้เรื่องเฟิร์น กล้วยไม้ (รวมศูนย์ขยายพันธุ์เอื้องแซะ) ปลาสเตอร์เจียนและปลากดหลวง ไผ่ ข้าว กาแฟ หญ้าแฝก ผักและไม้ดอกเมืองหนาว และเรือนเพาะชำ

จุดที่คนชอบที่สุดคือทุ่งเลี้ยงแกะของสถานีวิจัยทดสอบพันธุ์สัตว์แม่ฮ่องสอน กรมปศุสัตว์ ซึ่งทดลองเลี้ยงแกะขนราวร้อยตัวเพื่อนำขนมาทอผ้าในท้องถิ่น มีผ้าพันคอ ผ้าคลุมไหล่ สบู่ และโลชั่นจากขนแกะขาย และมีม้ากับลา ส่วนสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่ามีเสือลายเมฆ ละมั่ง กวางป่า เก้ง หมีหมา หมีควาย ชะนี นกเงือก ไก่ฟ้าหลังขาว นกยูงไทย และหงส์ดำ

สถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่ามีที่มาจากพระราชดำรัสของรัชกาลที่ 9 ที่พระตำหนักเมื่อปี 2523 ว่า "บริเวณป่าแถบนี้ ควรอนุรักษ์สัตว์ป่าแบบอย่างสวนสัตว์ป่าเปิด" และเริ่มเตรียมพื้นที่ในปี 2526 วันที่ 3 มีนาคม 2549 พระพันปีหลวงมีพระราชเสาวนีย์ที่ศูนย์ศึกษาไผ่ในปางตองให้ปล่อยสัตว์ป่าหลากหลายชนิดคืนสู่ป่า และให้ชาวบ้านร่วมเพาะเลี้ยงดูแล ปี 2554 สถานีมีสัตว์ 29 ชนิดเกือบ 1,500 ตัว และเพาะพันธุ์เสือลายเมฆกับไก่ฟ้าหลังขาวได้สำเร็จ ปี 2566 กรมอุทยานฯ เรียกสถานีนี้ว่าเป็นเหมือนสวนสัตว์ประจำจังหวัด มีนกยูงไทย ไก่ฟ้าหลังขาว ละองละมั่ง เก้ง หมีขอ หมีควาย และหงส์ดำ

ภายในศูนย์มีศาลสองหลังที่แหล่งข้อมูลเรียกชื่อตรงกัน คือศาลมหาราชและศาลทหารเสือ ซึ่งผู้มาเยือนนิยมแวะสักการะก่อนเที่ยว กระปุกและไปด้วยกันระบุว่าสร้างระลึกถึงสมเด็จพระนเรศวร ตามเรื่องเล่าว่าเมื่อราว 400 ปีก่อน หลังตีหงสาวดี กองทัพขาดกำลังและเสบียงจะตีตองอู จึงยกกลับผ่านปางตอง ปาย แม่มาลัย สู่เชียงใหม่และอยุธยา ซึ่งเป็นเรื่องเล่าท้องถิ่น ส่วนเว็บภาษาอังกฤษบางแห่งระบุว่าศาลมหาราชมีพระบรมรูปรัชกาลที่ 5 จึงยังต่างกันเพียงว่าศาลมหาราชระลึกถึงพระองค์ใด

วันที่ 7 มีนาคม พ.ศ. 2558 ศูนย์ได้รับการจัดตั้งอย่างเป็นทางการเป็นศูนย์บริการและพัฒนาที่สูงปางตอง และแหล่งเรียนรู้ท่องเที่ยวเชิงเกษตรและนิเวศ และอยู่ในเส้นทาง "70 เส้นทางตามรอยพระบาท" ของการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย นักท่องเที่ยวเข้าชมโซนเกษตรและฐานเรียนรู้ได้ฟรีหลังลงชื่อกับทหารที่ด่าน ส่วนตัวพระตำหนักไม่เปิดให้เข้าชม มองได้จากภายนอก

สถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่ายังทำงานกู้ชีพสัตว์ป่าอยู่ วันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2569 เจ้าหน้าที่ดับไฟป่าใกล้วัดป่าถ้ำวัวพบตัวนิ่มเพศเมียบาดเจ็บ และส่งมารักษาที่สถานีปางตอง ส่วนงานวิจัยของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ปี 2564 ศึกษาการมีส่วนร่วมของชุมชนในการป้องกันไฟป่าในพื้นที่ปางตอง 3

วันที่ 26–27 มกราคม 2569 องคมนตรี พลากร สุวรรณรัฐ ประธานอนุกรรมการโครงการพระราชดำริภาคเหนือ ลงติดตามงานในแม่ฮ่องสอน จังหวัดรายงานว่ามีหมู่บ้านพัฒนาเพื่อความมั่นคงชายแดนตามพระราชดำริ 34 แห่งในอำเภอปาย ปางมะผ้า และเมือง ในจำนวนนี้มีบ้านแม่สุยะ ซึ่งอยู่บนเส้นทางเข้าปางตอง

สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2568 แม่ฮ่องสอนจัดกิจกรรมจุดโคม 1,000 ดวงถวายอาลัยที่หนองจองคำเมื่อ 15 ธันวาคม 2568 และกลุ่มชาติพันธุ์เดินทางไปกราบพระบรมศพที่กรุงเทพฯ ปางตองจึงเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ผูกพันกับพระราชกรณียกิจของพระองค์ในแม่ฮ่องสอนมากที่สุด