ทุ่งดอกกระเจียว อุทยานแห่งชาติป่าหินงาม

ประวัติการจัดตั้งเริ่มในปี 2528 เมื่อมีการสำรวจพื้นที่ป่าหินงามและพบว่าสวยงามเหมาะเป็นที่พักผ่อน จึงเสนอเรื่องผ่านจังหวัดชัยภูมิไปยังกรมป่าไม้ วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าจัดตั้งเป็นวนอุทยานป่าหินงามในปีนั้นเอง ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าวนอุทยานเนื้อที่ราว 10 ตารางกิโลเมตรตั้งขึ้นในเดือนตุลาคม 2529 ต่อมามีการสำรวจละเอียดขึ้นและผนวกป่าตามสันเขาพังเหย ซึ่งเป็นป่าต้นน้ำของลำคันฉูที่ไหลลงแม่น้ำชี

วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุลำดับต่อมาว่ากรมป่าไม้สำรวจอย่างละเอียดในปี 2536 และเสนอให้ยกเป็นอุทยานแห่งชาติ มีการจัดตั้งอุทยานแห่งชาติขนาดราว 100 ตารางกิโลเมตรเมื่อ 19 กันยายน 2537 ก่อนประกาศในราชกิจจานุเบกษาอย่างเป็นทางการเมื่อ 6 มิถุนายน 2550 ซึ่งวิกิพีเดียภาษาไทยถือเป็นวันจัดตั้งอุทยานแห่งชาติ

ชื่อ "ป่าหินงาม" มาจากลานหินงาม ลานหินทรายเนื้อที่กว่า 10 ไร่ทางตะวันตกของที่ทำการอุทยาน ซึ่งถูกน้ำและลมกัดเซาะเป็นเวลานานจนเกิดหินรูปทรงแปลกตา ชาวบ้านและนักท่องเที่ยวตั้งชื่อตามรูปร่าง เช่น หินรูปแม่ไก่ ตะปู เรดาร์ หินมอหำตั้ง และหินที่เรียกกันว่าพระสิวลี ลานหินงามยังเป็นพื้นที่ดูดาวที่ไทยโพสต์ระบุว่าขึ้นทะเบียนเป็นเขตท้องฟ้ามืด (Dark Sky)

การท่องเที่ยวดูดาวรอบป่าหินงามยังขยายตัว เดลินิวส์รายงานเมื่อกรกฎาคม 2568 ว่าการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยร่วมกับสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (สดร.) ขึ้นทะเบียนเขตอนุรักษ์ท้องฟ้ามืดใหม่ 16 แห่ง หนึ่งในนั้นคือภูพร้อมดาว ฟาร์มสเตย์ พื้นที่กว่า 40 ไร่ สูง 600–870 เมตร ซึ่งล้อมรอบด้วยผืนป่าของอุทยานแห่งชาติป่าหินงาม

ผาสุดแผ่นดินอยู่ห่างที่ทำการราว 2 กิโลเมตร สูงราว 846 เมตร ถือเป็นจุดสูงสุดของเทือกเขาพังเหย มองลงไปเห็นหุบเขาแม่น้ำสนธิและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าซับลังกา ชื่อ "สุดแผ่นดิน" สื่อถึงตำแหน่งที่ขอบที่ราบสูงโคราชสิ้นสุดลงก่อนลาดลงสู่ภาคกลาง นอกจากนี้ยังมีจุดชมวิวผาหำหด บนสันเขาเดียวกัน

ดอกกระเจียวที่นี่คือพืชวงศ์ขิงชื่อวิทยาศาสตร์ Curcuma alismatifolia ซึ่งวิกิพีเดียภาษาไทยเรียกว่าปทุมมา ต้นจะแตกหน่อจากหัวใต้ดินและบานช่วงต้นฤดูฝน ราวมิถุนายนถึงสิงหาคม อุทยานมีทุ่งดอกกระเจียว 3 ทุ่ง เดินชมได้ราว 1 กิโลเมตรบนทางเดินยกระดับ เพราะไม่อนุญาตให้เหยียบพื้นดินในทุ่งโดยตรง แต่ทุ่งที่ 1 มีจุดให้ลงถ่ายภาพ ไทยโพสต์ระบุว่ามีดอกหลายสี ทั้งชมพูม่วง ขาว และเขียว

ดอกที่คนไทยเรียกกระเจียวหรือปทุมมามีถิ่นกำเนิดในลาว ภาคเหนือของไทย และกัมพูชา วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าชาวต่างชาติเรียกว่า Siam tulip แม้จะไม่ใช่ทิวลิป แต่เป็นญาติใกล้ชิดของขมิ้น ชื่อไทยอื่นมีทั้งกระเจียวบัวและขมิ้นโคก และมีการประเมินสถานภาพในบัญชีแดงของ IUCN ในปี 2562 ข้อมูลของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าปทุมมาเป็นไม้ส่งออก ช่วงปี 2556–2560 ผลผลิตหัวพันธุ์ราว 75% ส่งออก มูลค่าหัวพันธุ์ราว 15–30 ล้านบาท และดอกราว 40–70 ล้านบาท แหล่งปลูกมีราว 400 ไร่ รวมถึงจังหวัดชัยภูมิ

จังหวัดชัยภูมิจัดเทศกาลดอกกระเจียวบานทุกปี ไทยโพสต์รายงานว่าปี 2566 จัดระหว่าง 1 กรกฎาคม–31 สิงหาคม เปิดงานที่อุทยานแห่งชาติป่าหินงาม มีขบวนแห่รถบุปผชาติ ปั่นจักรยานชมทุ่ง วิ่งแฟนซี และดูดาว พิธีเปิดมีการแสดงของชุมชนชาติพันธุ์ญัฮกุร ส่วนอุทยานแห่งชาติไทรทองที่อยู่ใกล้กันก็มีทุ่งดอกกระเจียวบนเทือกเขาพังเหยเช่นกัน

เทศกาลดอกกระเจียวจัดต่อเนื่องมาหลายปี ผู้จัดการออนไลน์รายงานเมื่อ 10 มิถุนายน 2551 ว่า อบจ.ชัยภูมิร่วมกับจังหวัดเปิดงาน "เทศกาลท่องเที่ยวดอกกระเจียวงาม" ที่อุทยานแห่งชาติป่าหินงาม วันเปิดมีผู้ร่วมงานราว 5,000 คน คาดว่าตลอดเดือนมิถุนายน–สิงหาคมจะมีนักท่องเที่ยว 3–5 แสนคน และเงินสะพัด 50–100 ล้านบาท กิจกรรมมีทั้งการสร้างฝายต้นน้ำ โครงการปลูกดอกกระเจียวคืนถิ่น และการจัดแสดงวิถีชาวญัฮกุร ส่วนมติชนรายงานเมื่อมิถุนายน 2560 ว่านายชูศักดิ์ ตรีสาร ผู้ว่าราชการจังหวัด เปิดงานท่ามกลางนักท่องเที่ยวหลายหมื่นคน มีทุ่งดอกกระเจียวกว่า 100 ไร่ทั้งที่ป่าหินงามและที่อุทยานแห่งชาติไทรทอง อำเภอหนองบัวระเหว

ผืนป่าเทือกเขาพังเหยยังเป็นถิ่นของชาวญัฮกุร หรือที่ทางการเคยเรียกว่า "ชาวบน" มติชนระบุว่าหมู่บ้านบ้านไร่ซึ่งเป็นชุมชนชาวญัฮกุรอยู่ห่างทางเข้าอุทยานราว 8 กิโลเมตร ผศ.พิพัฒน์ กระแจะจันทร์ เขียนในศิลปวัฒนธรรมว่าภาษาญัฮกุรอยู่ในสาขาโมนิก (มอญ–เขมร) นักภาษาศาสตร์ Gérard Diffloth (2527) เห็นว่าใกล้เคียงภาษามอญสมัยทวารวดีมาก และแยกออกมาราวคริสต์ศตวรรษที่ 11 ธิดา สาระยา (2532) เสนอว่าชาวทวารวดีบางส่วนอาจถอยขึ้นไปอยู่ป่าเขาจนเป็นชาวญัฮกุร แต่ผู้เขียนเห็นว่าความเชื่อมโยงกับทวารวดียังไม่มีหลักฐานยืนยัน ชาวญัฮกุรยังมีตำนานแพ้การแย่งปราสาทกับชาวเขมรจึงอพยพขึ้นภูเขา และพบแหล่งโบราณคดีใกล้ "ช่องชิด" เส้นทางโบราณเชื่อมภาคกลางกับอีสาน บทความใน GotoKnow เสริมว่ายังมีชุมชนญัฮกุรในนครราชสีมาและเพชรบูรณ์ ภาษากำลังเสื่อมลงเพราะไม่มีภาษาเขียนและผู้พูดส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ

ในอุทยานยังมีน้ำตกสามชั้นจากห้วยกระจอน ซึ่งวิกิพีเดียภาษาอังกฤษเรียกว่า Namtok Thep Phana มีน้ำเฉพาะหน้าฝน สภาพป่าส่วนใหญ่เป็นป่าเต็งรัง สลับกับป่าดิบแล้ง

อุทยานอยู่ในความดูแลของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช วิกิพีเดียระบุว่าในปี 2562 มีผู้มาเยือน 106,428 คน ส่วนใหญ่มาในช่วงดอกกระเจียวบาน