อ่างเก็บน้ำห้วยตึงเฒ่า

ชื่ออ่างตั้งตามชื่อลำห้วยและหมู่บ้านห้วยตึงเฒ่าที่มีอยู่เดิม ข่าวประชาสัมพันธ์ของกองทัพระบุว่าเป็นชื่อพระราชทาน แต่ยังไม่พบเอกสารที่อธิบายความหมายไว้ชัด คำว่า "ตึง" ในคำเมืองคือต้นพลวง (Dipterocarpus tuberculatus) ไม้ใหญ่ในป่าเต็งรังที่ขึ้นอยู่บนเนินเขาหลังอ่าง ใบใหญ่ใช้มุงหลังคาและห่อของ ส่วน "เฒ่า" แปลว่าแก่ ชื่อจึงน่าจะหมายถึงลำห้วยที่มีต้นตึงเก่าแก่ ส่วนเรื่องเล่าเกี่ยวกับชายชรายังไม่พบแหล่งที่มายืนยัน

ก่อนจะเป็นอ่างเก็บน้ำ ที่ดินผืนนี้เป็นของกองทัพบก ช่วงปลายทศวรรษ 2510 เป็นที่ตั้งศูนย์เกษตรกรรมทหารของจังหวัดทหารบกเชียงใหม่ หน่วยที่ต่อมากลายเป็นมณฑลทหารบกที่ 33 พื้นที่รอบ ๆ มีชาวบ้านที่ไม่มีที่ทำกินเข้ามาบุกรุกที่ดินราชการ และศูนย์เกษตรเองก็ขาดน้ำสำหรับเพาะปลูก

หน่วยทหารที่ดูแลพื้นที่มีประวัติยาว คำสั่งกระทรวงกลาโหมวันที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2461 ตั้งมณฑลทหารบกพายัพ ประกอบด้วยจังหวัดทหารบกเชียงใหม่-ลำพูน และจังหวัดทหารบกเชียงราย วันที่ 22 มีนาคมจึงเป็นวันสถาปนาของ มทบ.33 จนถึงทุกวันนี้ วันที่ 8 เมษายน พ.ศ. 2495 ที่ตั้งหน่วยในเชียงใหม่ได้รับพระราชทานชื่อว่าค่ายกาวิละ พ.ศ. 2524 จังหวัดทหารบกเชียงใหม่ขึ้นกับกองทัพภาคที่ 3 และใน พ.ศ. 2533 จึงยกเป็นมณฑลทหารบกที่ 33 ดูแลเชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน และลำพูน ตอนที่รัชกาลที่ 9 เสด็จฯ ปี 2523 หน่วยนี้จึงยังเป็นจังหวัดทหารบกเชียงใหม่

พ.ศ. 2523 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช เสด็จมายังศูนย์เกษตรกรรมทหารแห่งนี้ ทรงทราบปัญหาขาดแคลนน้ำ จึงพระราชทานพระราชดำริให้สร้างอ่างเก็บน้ำ และให้กองทัพภาคที่ 3 จัดตั้ง "โครงการหมู่บ้านตัวอย่างห้วยตึงเฒ่า อันเนื่องมาจากพระราชดำริ" ปัจจุบันจุดที่ทรงประทับยืนมีหินหนักราว 10 ตันตั้งไว้เป็นอนุสรณ์ ข้างหอชมวิวสูง 5 ชั้น

โครงการนี้รวบรวมชาวบ้านที่อาศัยกระจัดกระจายบนที่ดินราชการ มาตั้งบ้านเรือนเป็นหมู่บ้านเดียวทางทิศใต้ของอ่าง 61 ครอบครัว แต่ละครอบครัวได้ที่ปลูกบ้าน 2 งาน ที่ทำสวน 2 ไร่ และที่นา 1 ไร่ เพื่อให้ทำกินพึ่งตนเองได้และเลิกบุกรุกป่า ส่วนน้ำจากอ่างก็ใช้ทั้งในศูนย์เกษตรและแปลงนาของชาวบ้าน

ปีที่สร้างอ่างเสร็จยังไม่มีเอกสารทางการยืนยัน แหล่งข้อมูลภาษาไทยระบุแต่ปีพระราชดำริ 2523 ส่วนบทความท่องเที่ยวภาษาอังกฤษบางแห่งระบุว่าสร้างเมื่อ ค.ศ. 1983 หรือ พ.ศ. 2526 จึงน่าจะแล้วเสร็จในช่วงต้นทศวรรษ 2520 กองทัพเป็นผู้ก่อสร้างทั้งตัวอ่างและหมู่บ้าน เมื่อโครงการหมู่บ้านตัวอย่างสิ้นสุดลง การดูแลราษฎรและพื้นที่ทั้งหมดจึงโอนมาอยู่กับมณฑลทหารบกที่ 33

หลายสิบปีก่อนจะเป็นแหล่งท่องเที่ยวอย่างเป็นทางการ คนเชียงใหม่ก็ใช้อ่างนี้เป็นที่ปิกนิก ว่ายน้ำ และนั่งกินส้มตำในเพิงไม้ไผ่ริมน้ำที่ชาวบ้านทำขายกันเอง ทหารยังใช้พื้นที่เป็นค่ายฝึกและจัดกิจกรรมผูกมิตร อย่างหอกระโดดฝึกร่มสูง 34 ฟุต สนามฝึก ATV และลานกางเต็นท์

พ.ศ. 2550 ตามนโยบายส่งเสริมการท่องเที่ยวในพื้นที่ทหารของกองทัพบก จึงตั้ง "สำนักงานโครงการส่งเสริมการท่องเที่ยวอ่างเก็บน้ำห้วยตึงเฒ่า" ขึ้นที่ตำบลดอนแก้ว ให้มทบ.33 ดูแล เป้าหมายคือให้เป็นที่พักผ่อนเชิงธรรมชาติ สร้างรายได้ให้ชาวบ้านห้วยตึงเฒ่า และเป็นสวัสดิการของกำลังพลกับครอบครัว เริ่มเก็บค่าเข้าคนละ 20 บาท ซึ่งเป็นอัตราเดิมมาจนถึงทุกวันนี้

การเล่นน้ำในอ่างมีความเสี่ยงจริง วันที่ 20 เมษายน พ.ศ. 2558 นักเรียนอายุ 17 ปีที่มาเที่ยวกับเพื่อนกว่า 10 คนว่ายเลยแนวทุ่นออกไปในน้ำลึกแล้วจมน้ำเสียชีวิต นักประดาน้ำใช้เวลาค้นหาราวสองชั่วโมงจึงพบร่างห่างฝั่งราว 20 เมตร ที่ความลึกราว 2 เมตร ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าที่นี่มีคนจมน้ำแทบทุกปี เพราะมีคนว่ายออกนอกแนวทุ่นและไม่สนป้ายเตือน

จุดเปลี่ยนที่ทำให้ห้วยตึงเฒ่าดังไปทั่วประเทศเกิดเมื่อ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2561 อาจารย์และนักศึกษามหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน ใช้ฟางข้าวกว่า 2 ตัน ใช้เวลา 6 วัน ปั้นหุ่นคิงคองสูง 4 เมตรไว้กลางแปลงนาสาธิตตามแนวพระราชดำริ 8 ไร่หลังอ่าง สื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าดอยสุเทพ แนวคิดได้แรงบันดาลใจจากเทศกาลหิมะซัปโปโร อาจารย์บุญเกิด ศรีสุขา ได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้ริเริ่มงานหุ่นฟางยักษ์ชุดนี้

วันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2561 คิงคองตัวที่สอง "แม่ขวัญ" สูงกว่า 6 เมตร พร้อมบันไดให้ขึ้นไปนั่งบนฝ่ามือเปิดให้ชม คนต่อคิวยาวตั้งแต่วันแรก ต่อมาเพิ่ม "พ่อโชคลาภ" สูงราว 8 เมตร รวมกับ "น้องแรมเพจ" ตัวแรก กลายเป็นครอบครัวคิงคองฟางสามตัว ใครอยากถ่ายรูปบนมือคิงคองก็ปีนบันไดภายในขึ้นไปได้ ส่วนข่าวที่ว่ามีก็อดซิลล่าฟางที่นี่ไม่จริง หุ่นฟางก็อดซิลล่าเป็นงานเทศกาลเก็บเกี่ยวของญี่ปุ่น

ธันวาคม พ.ศ. 2561 มีงาน "มหกรรมประกวดหุ่นฟางห้วยตึงเฒ่า ครั้งที่ 1" ภายใต้หัวข้อ "สัตว์ป่าภายใต้พระบารมีพ่อ" มี 9 ทีมจาก 3 มหาวิทยาลัยร่วมประกวด ชิงรางวัลรวมกว่า 1 แสนบาท ราชมงคลอีสานได้ 5 รางวัล รางวัลชนะเลิศร่วมคือหุ่นสิงโต และหุ่นกวางของราชมงคลล้านนา หุ่นสัตว์ที่ประกวดถูกตั้งไว้ให้ชมต่อ ได้แก่ กวาง สิงโต หมูป่า มูส นกยูง นกเงือก กูปรี และช้างสองเชือก นอกจากนี้ยังมีแม่ลูกแกะฟางที่ห่มขนแกะจริงอยู่ในทุ่งเลี้ยงแกะ

ยังไม่พบหลักฐานว่าการประกวดหุ่นฟางที่ห้วยตึงเฒ่าจัดซ้ำหลังปี 2561 งานเทศกาลหุ่นฟางของราชมงคลอีสานครั้งต่อมาย้ายไปจัดที่วิทยาเขตนครราชสีมา เช่น งานครั้งที่ 2 วันที่ 1–10 กันยายน พ.ศ. 2565 หุ่นฟางที่ห้วยตึงเฒ่าจึงเป็นมรดกจากการประกวดครั้งแรกเพียงครั้งเดียว และต้องซ่อมฟางใหม่เป็นระยะ

วันที่ 19 มีนาคม พ.ศ. 2563 เกิดไฟป่าบนพื้นที่ทหารทางเหนือของห้วยตึงเฒ่า ไหม้ป่าเต็งรังยาวราว 5 กิโลเมตร ต้องใช้กำลังกว่า 200 นายและเฮลิคอปเตอร์ตักน้ำดับกว่า 30 เที่ยว ควบคุมได้ราว 22:30 น. เหตุการณ์นี้สะท้อนว่าช่วงหน้าแล้งมีนาคม-เมษายน เนินเขารอบอ่างเสี่ยงไฟป่าและหมอกควันมาก

ช่วงปลาย พ.ศ. 2564 ถึงต้น 2565 กองทัพภาคที่ 3 ประชาสัมพันธ์กิจกรรม 11 อย่างในพื้นที่ เช่น จุดทรงประทับยืน พระพุทธรูปสูง 12 เมตร "พระพุทธรัตนชัย สุรพลารักษ์ พิทักษ์กาวิละ สยามเทศ" แพอาหาร รถรางชมรอบอ่าง ทางวิ่ง 4 กิโลเมตร ตกปลา จักรยานน้ำ ทุ่งเลี้ยงแกะ และกังหันลมแบบสวิส ภายหลังยังมีสะพานไม้ไผ่ยาวกว่า 100 เมตรข้ามทุ่งนา คล้ายสะพานซูตองเป้ที่แม่ฮ่องสอน และซิปไลน์ข้ามผืนน้ำ

ธันวาคม พ.ศ. 2567 เชียงใหม่นิวส์รายงานว่าซุ้มอาหารริมน้ำราว 100 ซุ้มแทบเต็มทุกวัน เมนูหลักคือปลาทอดสมุนไพร ต้มยำปลา กุ้งเต้น และส้มตำ ทุกร้านตั้งราคาเท่ากันเพื่อไม่ให้เอาเปรียบนักท่องเที่ยว และมีทุ่นกั้นแนวเขตน้ำลึกให้ว่ายน้ำได้เฉพาะในแนว

วันที่ 10 กันยายน พ.ศ. 2568 ฝนตกหนักทำให้น้ำป่าไหลหลากจากลำห้วยตึงเฒ่าลงไปท่วมทางหลวงหมายเลข 107 เชียงใหม่-ฝาง ช่วงอำเภอแม่ริม ทหารต้องเปิดประตูค่ายให้รถอ้อม ส่วนน้ำตกห้วยตึงเฒ่าที่อยู่ต้นน้ำในเขตอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย ก็ถูกปิดชั่วคราวช่วงหน้าฝนหลายครั้งเพราะเสี่ยงน้ำป่าและดินสไลด์

หลังอ่างยังมีน้ำตกห้วยตึงเฒ่าซ่อนอยู่ นักท่องเที่ยวรายงานว่าเดินจากบริเวณคิงคองฟางเข้าป้ายใหญ่สีขาวแล้วเลี้ยวซ้าย ตามป้ายไปราว 1.5 กิโลเมตร ไปกลับรวมพักราว 3 ชั่วโมง เป็นน้ำตกเล็ก ๆ ลงเล่นน้ำตื้นได้ และขากลับมีจุดชมวิวเห็นอ่างทั้งหมด แต่ในหน้าฝนอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุยเคยปิดน้ำตกชั่วคราวเพราะเสี่ยงน้ำป่า

วันแรงงาน 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2569 มีนักท่องเที่ยวมาหลายหมื่นคน มทบ.33 ร่วมกับชมรมเจ็ทสกีลำปางจัดโชว์เจ็ทสกีและเครื่องเล่นลากจูงในอ่าง ค่าเข้าคนไทยยังเป็น 20 บาท เด็กต่ำกว่า 7 ปีและผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปเข้าฟรีเมื่อแสดงบัตร ทุกวันนี้ห้วยตึงเฒ่าจึงเป็นทั้งอ่างเก็บน้ำของโครงการพระราชดำริ ที่ทำกินของชาวบ้าน 61 ครอบครัวรุ่นแรก และที่พักผ่อนวันหยุดของคนเชียงใหม่