บึงฉวาก

ฝั่งสุพรรณบุรีของบึงอยู่ในอำเภอเดิมบางนางบวช ซึ่งมีประวัติการปกครองน่าสนใจ วันที่ 16 พฤษภาคม พ.ศ. 2454 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กับเจ้าเมืองสุพรรณบุรีตกลงแยกพื้นที่ตอนเหนือสุดของอำเภอนางบวชตั้งเป็นอำเภอใหม่ชื่อ “อำเภอเดิมบาง” โดยรวมตำบลจากอำเภอหันคา (ชัยนาท) 2 ตำบล และจากอำเภอบางระจัน (สิงห์บุรี) อีก 2 ตำบล ต่อมาใน พ.ศ. 2482 รัฐบาลเปลี่ยนชื่ออำเภอนางบวชเป็นอำเภอสามชุก แล้วนำคำว่า “นางบวช” มาต่อท้าย จึงเป็น “เดิมบางนางบวช” จนถึงปัจจุบัน อำเภอนี้มีพื้นที่ราว 552 ตารางกิโลเมตร และมีแม่น้ำท่าจีน (แม่น้ำสุพรรณ) เป็นแหล่งน้ำหลัก

ชื่อ “นางบวช” มีเรื่องเล่าพื้นบ้านหลายสำนวน สำนวนหนึ่งเล่าถึงสาวงามที่เบื่อหน่ายทางโลกจนหนีขึ้นเขาไปบำเพ็ญพรต และเกิดชื่อสถานที่ตามเส้นทางของนาง เช่น “ท่าช้าง” ที่ช้างพานางข้ามน้ำ ซึ่งเป็นที่มาของชื่อตลาดท่าช้างใกล้บึงฉวาก และ “วัดนางบวช” ที่นางบวช อีกสำนวนหนึ่งโยงชื่อเข้ากับวัดเขานางบวช ซึ่งเชื่อว่าเป็นวัดของพระอาจารย์ธรรมโชติ พระสงฆ์ที่ชาวบ้านบางระจันนับถือในสมัยอยุธยา เรื่องเหล่านี้เป็นตำนานท้องถิ่น ไม่ใช่หลักฐานทางประวัติศาสตร์

คำอธิบายท้องถิ่นระบุว่า บึงนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของลำน้ำในลุ่มแม่น้ำท่าจีน ตะกอนดินโคลนทับถมจนแยกตัวออกมาเป็นบึงใหญ่ ผู้มาเยือนหลายคนบรรยายว่าผืนน้ำมีรูปโค้งคล้ายพระจันทร์เสี้ยว ส่วนที่มาของชื่อ “ฉวาก” ยังไม่พบเอกสารที่อธิบายไว้อย่างเป็นทางการ

ก่อนพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว บึงฉวากเป็นบึงร้างที่เต็มไปด้วยบัวแดง ชาวบ้านใช้เป็นแหล่งปลาและที่พักน้ำ ช่วยไม่ให้น้ำท่วมไร่นาในหน้าน้ำหลาก แต่ในหน้าแล้งน้ำในบึงเคยแห้งลงไปมาก

ทางการประกาศให้บึงฉวากเป็นเขตห้ามล่าสัตว์ป่าใน พ.ศ. 2526 บางแหล่งระบุ พ.ศ. 2525 เพื่อคุ้มครองนกน้ำและนกอพยพที่มาอาศัยในบึงเป็นจำนวนมาก

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2537 เมื่อนายบรรหาร ศิลปอาชา นายกรัฐมนตรีในขณะนั้นและเป็นชาวสุพรรณบุรี ผลักดันให้พื้นที่นี้เป็นโครงการเฉลิมพระเกียรติเนื่องในวโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรงครองราชย์ครบ 50 ปี งานแรกคือการขุดลอกบึงให้กักเก็บน้ำได้ถึงราว 10 ล้านลูกบาศก์เมตร เพื่อใช้ส่งน้ำให้พื้นที่เกษตรกว่า 6,000 ไร่ ชื่อ “บึงฉวากเฉลิมพระเกียรติ” มาจากโครงการนี้

กรมประมงเริ่มสร้างสถานแสดงพันธุ์สัตว์น้ำบนเกาะในบึงใน พ.ศ. 2539 และเปิดให้เข้าชมใน พ.ศ. 2541 อาคารแรกใช้งบราว 33 ล้านบาท จัดแสดงปลาราว 50 ชนิด และมีอุโมงค์ปลาน้ำจืดยาว 8.5 เมตร ซึ่งระบุว่าเป็นอุโมงค์ปลาน้ำจืดแห่งแรกของไทย บุคคลที่มีส่วนก่อตั้งคือนายสมหวัง พิมลบุตร อดีตผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดสุพรรณบุรี ผู้บุกเบิกการเพาะพันธุ์ปลาม้า

ในปีเดียวกัน คือ พ.ศ. 2541 บึงฉวากได้รับการจัดให้เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับชาติ ตามแนวทางอนุสัญญาแรมซาร์ว่าด้วยพื้นที่ชุ่มน้ำ

เรื่องสถานะพื้นที่ชุ่มน้ำ แหล่งข้อมูลท่องเที่ยวมักระบุปี พ.ศ. 2541 ส่วนบัญชีพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญของประเทศไทยได้รับความเห็นชอบจากคณะรัฐมนตรีเมื่อ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2543 และปรับปรุงอีกครั้งเมื่อ 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2552 ต่อมาตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2565 สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมได้โอนงานดูแลพื้นที่ชุ่มน้ำทั้งหมดไปให้กรมทรัพยากรน้ำ

ต่อมามีการสร้างอาคารที่ 2 ซึ่งใหญ่กว่าเดิม ด้วยงบราว 51 ล้านบาท เปิดราว พ.ศ. 2546–2547 ตู้ใหญ่ที่สุดจุน้ำราว 400 ตัน รายงานของคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขงเมื่อ พ.ศ. 2552 ระบุว่ามีปลาบึกน้ำหนักกว่า 110 กิโลกรัม 2 ตัว ส่วนอาคารที่ 3 จัดแสดงสัตว์ทะเล เปิดเมื่อกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2552 มีอุโมงค์ใต้น้ำยาว 75 เมตรพร้อมทางเลื่อน ตู้ฉลาม กระเบน และเต่าทะเล

ค่าเข้าชมที่เก็บเพียงไม่กี่สิบบาทไม่พอกับค่าใช้จ่าย กรมประมงจึงโอนสถานแสดงพันธุ์สัตว์น้ำให้องค์การบริหารส่วนจังหวัดสุพรรณบุรีดูแล ขณะที่ส่วนอื่นของบึงยังอยู่กับหน่วยงานในกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ข้อมูลปี พ.ศ. 2552 ระบุว่ามีค่าใช้จ่ายราวเดือนละ 540,000 บาท และพนักงาน 28 คน มีผู้เข้าชมวันธรรมดาราว 1,000 คน วันหยุดราว 3,000 คน และวันหยุดนักขัตฤกษ์ถึงราว 5,000 คน

ความสำเร็จของบึงฉวากทำให้กลายเป็นต้นแบบของการแปลงแหล่งน้ำให้เป็นแหล่งท่องเที่ยว ในปี พ.ศ. 2551 ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าโครงการแก้มลิงทุ่งทะเลหลวงที่สุโขทัย พื้นที่ 7,070 ไร่ อาจพัฒนาต่อเป็น “บึงฉวากแห่งที่ 2 ของประเทศไทย”

สวนสัตว์บึงฉวากสร้างขึ้นในโอกาสเดียวกัน มีเสือ สิงโต เสือขาว เสือดาว เสือลายเมฆ ยีราฟ อูฐ หมี กวาง และนกยูง จุดเด่นคือกรงนกขนาดใหญ่พื้นที่ราว 5 ไร่ สูง 25 เมตร ที่เลี้ยงนกหายากกว่า 40 ชนิด

สวนสัตว์ยังเป็นหัวข้อศึกษาของนักวิชาการ งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนครใน พ.ศ. 2567 ศึกษาการพัฒนากิจกรรมและการสื่อความหมายของสวนสัตว์บึงฉวาก เพื่อยกระดับเศรษฐกิจเมืองรอง และเสนอให้เน้นประชาสัมพันธ์ผ่านโซเชียลมีเดีย และใช้เทคโนโลยีอย่าง AR หรือแอปพลิเคชันเพิ่มเติมจากป้ายและ QR Code

บ่อจระเข้น้ำจืดเลี้ยงจระเข้ไทยกว่า 100 ตัว ยาวราว 1.5–4 เมตร ข่าวปี พ.ศ. 2569 ระบุว่ามีโชว์จระเข้เฉพาะวันเสาร์ อาทิตย์ และวันหยุดนักขัตฤกษ์ เวลา 11.30, 13.00 และ 15.00 น. ส่วนอาคารปลาทะเลมีการให้อาหารฉลามวันละรอบเวลา 14.00 น.

บนเกาะกลางบึงมีอุทยานผักพื้นบ้านเพื่อการยังชีพ พื้นที่ราว 26 ไร่ ปลูกผักพื้นบ้านและสมุนไพรกว่า 500 ชนิด ดูแลโดยกรมส่งเสริมการเกษตร มีการสาธิตการปลูกพืชแบบไม่ใช้ดิน และจำหน่ายพันธุ์พืช

ในด้านธรรมชาติ บึงฉวากมีนกราว 70 ชนิด ทั้งนกประจำถิ่นและนกอพยพ ช่วงพฤศจิกายนถึงมีนาคม เป็ดแดงอพยพมานับหมื่นตัวก่อนจะกลับไปในเดือนเมษายน นกปากห่างเริ่มมาราวตุลาคม ในบึงยังมีบัวแดงที่บานช่วงเช้า กก อ้อ ธูปฤๅษี และปลาพื้นถิ่นอย่างปลาช่อน ปลาตะเพียน และปลาสลิด

ปัจจุบันองค์การบริหารส่วนจังหวัดสุพรรณบุรียังปรับปรุงและจัดกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง เช่น ใน พ.ศ. 2567 รัฐบาลประชาสัมพันธ์ 5 จุดเช็กอิน รวมถึงฉลามเลมอนตัวเดียวในไทย ช่วงสงกรานต์ 11–15 เมษายน พ.ศ. 2569 เปิดให้คนไทยเข้าชมฟรีพร้อมเปิดตัวกระเบนยักษ์หนักกว่า 40 กิโลกรัม และระหว่าง 12 มิถุนายน–12 กันยายน พ.ศ. 2569 มีการลดค่าเข้าชมเพื่อถวายเป็นพระราชกุศล

องค์การบริหารส่วนจังหวัดสุพรรณบุรีใช้การเปิดให้เข้าชมฟรีเป็นเครื่องมือกระตุ้นการท่องเที่ยว ช่วงวันหยุดยาว 9–12 สิงหาคม พ.ศ. 2568 มีผู้มาเยือนเกือบ 50,000 คน และเปิดให้ร้านค้าขายของโดยไม่เสียค่าเช่าพื้นที่ ต่อมาวันที่ 1–7 ธันวาคม พ.ศ. 2568 คนไทยเข้าชมทั้ง 3 อาคารฟรีในสัปดาห์วันพ่อ ส่วนชาวต่างชาติยังต้องซื้อบัตรตามปกติ นายก อบจ. กล่าวในครั้งนั้นว่า “ถ้าไม่มีนายบรรหาร ศิลปอาชา สุพรรณบุรีเราคงไม่มีบึงฉวาก” และยังรณรงค์เรื่องความสะอาดภายใต้ชื่อ “คุณทิ้งเราเก็บ”

ทางเข้าและลานจอดรถอยู่ฝั่งจังหวัดสุพรรณบุรี การเดินทางสะดวกที่สุดด้วยรถส่วนตัว ใกล้กันมีตลาดท่าช้างและวัดเดิมบาง ริมบึงมีศาลาให้นั่งพัก จักรยานน้ำ และขออนุญาตกางเต็นท์ได้ เหมาะกับการเที่ยวแบบครอบครัวครึ่งวันถึงหนึ่งวัน