เขาตะเกียบ.

ชื่อเขาตะเกียบยังผูกกับนิทานพื้นบ้าน "ตาม่องล่าย" ที่เล่ากันทั่วชายฝั่งอ่าวไทย ตาม่องล่ายเป็นชายขี้เมา มีภรรยาชื่อนางรำพึงและลูกสาวสวยชื่อนางยมโดย เจ้าลาย ลูกชายเจ้าเมืองในเขตเพชรบุรี ปลอมตัวเป็นชาวประมงมาจีบนางยมโดยจนนางรำพึงยอมรับ ขณะที่ตาม่องล่ายถูกใจเจ้ากรุงจีน พ่อค้าสำเภาที่มาค้าขาย ทั้งสองฝ่ายส่งคนมาสู่ขอในวันเดียวกัน สามีภรรยาทะเลาะกันจนขว้างปาข้าวของ

ตามตำนาน ข้าวของที่ตกลงในอ่าวไทยกลายเป็นเกาะและเขามากมาย เช่น หมวกกลายเป็นเขาล้อมหมวกที่อ่าวประจวบฯ งอบเป็นแหลมงอบ และกระบุงเป็นเกาะกระบุงที่ตราด นางรำพึงตรอมใจตายกลายเป็นเขาแม่รำพึงที่บางสะพาน ตาม่องล่ายโทษลูกสาวจึงฉีกนางยมโดยเป็นสองซีก กลายเป็นเกาะนมสาวที่สามร้อยยอดและที่จันทบุรี เจ้าลายกลายเป็นเขาเจ้าลายที่ชะอำ ส่วนตาม่องล่ายเองกลายเป็นเขาตาม่องล่ายที่ประจวบฯ ชาวหัวหินเล่าต่อกันว่าเขาตะเกียบก็เกิดจากตะเกียบที่ถูกขว้างมาในศึกครั้งนี้ นักวิชาการมองว่าชื่อสถานที่ที่กระจายทั่วอ่าวไทยอาจสะท้อนความสัมพันธ์ของผู้คนที่เดินทางค้าขายและย้ายถิ่นทางทะเล ส่วนเจ้ากรุงจีนสะท้อนการค้าสำเภากับจีนในอดีต

งานวิจัยของอภิลักษณ์ เกษมผลกูล (พ.ศ. 2565) ที่ศึกษาการเดินทางของตำนานตาม่องล่ายพบว่า ตำนานนี้แตกออกเป็นเรื่องต่าง ๆ ถึง 16 เรื่องในชุมชนชายฝั่งและเกาะแก่งของภาคตะวันตก ภาคตะวันออก และภาคใต้ โดยแตกเรื่องได้ 4 ลักษณะ คือคงโครงเรื่องเดิมแต่เปลี่ยนรายละเอียด ดึงบางตอนไปแต่งเป็นนิทานใหม่ เพิ่มโครงเรื่องย่อย และผนวกกับเรื่องอื่น การที่ตำนานถูกปรับให้เข้ากับภูเขาและเกาะของแต่ละท้องถิ่นสะท้อนเครือข่ายการค้าทางเรือระหว่างเมืองท่า ซึ่งอธิบายได้ว่าทำไมชาวหัวหินจึงมีสำนวนของตัวเองที่ผูกเขาตะเกียบเข้ากับเรื่องนี้

ไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าวัดเขาตะเกียบสร้างขึ้นเมื่อใด แหล่งข้อมูลท่องเที่ยวประเมินว่าน่าจะมีมาตั้งแต่ราว พ.ศ. 2400 และเป็นวัดเก่าแก่ของชุมชนริมทะเล ชาวบ้านเล่าว่าเดิมวัดบนเขาถูกทะเลล้อมรอบ จนชาวบ้านช่วยกันถมทางและสร้างถนนขึ้นไปถึงวัด

ใกล้กันทางทิศตะวันตกของเขาตะเกียบมีวัดเขาไกรลาส ซึ่งชาวบ้านชุมชนบ้านเขาตะเกียบร่วมกันสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2474 เป็นวัดธรรมยุต อยู่ในความอุปถัมภ์ของวัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร กรุงเทพฯ ภายในวิหารประดิษฐาน "หลวงพ่อไกรลาส" มีพระพุทธรูปปางไสยาสน์ พระพุทธรูปปางห้ามญาติองค์ใหญ่ และจุดชมวิวเมืองหัวหิน วัดนี้เป็นหลักฐานว่าชุมชนบ้านเขาตะเกียบเติบโตจนสร้างวัดของตนเองได้ตั้งแต่ต้นรัชกาลที่ 7

เมื่อหัวหินกลายเป็นเมืองตากอากาศหลังรถไฟสายใต้มาถึงใน พ.ศ. 2454 และรัชกาลที่ 7 สร้างวังไกลกังวลในทศวรรษ 2470 เขาตะเกียบก็เป็นจุดที่เจ้านายมาเยือน สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเสด็จมาที่วัดเขาตะเกียบบ่อยครั้ง และมีบันทึกการเสด็จใน พ.ศ. 2477

บันไดขึ้นวัดเขาตะเกียบที่ได้รับการฟื้นฟูหลังเคยเป็นวัดร้าง · ภาพ: Joachim Lutz

ต่อมาวัดเขาตะเกียบเคยกลายเป็นวัดร้างเพราะไม่มีพระสงฆ์จำพรรษา โดยแหล่งข้อมูลระบุว่าร้างไปราว พ.ศ. 2509 จนชาวบ้านและคณะสงฆ์ร่วมกันบูรณะและตั้งเป็นวัดที่มีพระจำพรรษาอีกครั้งใน พ.ศ. 2528 จากนั้นจึงมีการสร้างอาคารและพระพุทธรูปเพิ่มขึ้นจนเป็นอย่างที่เห็นในปัจจุบัน

ในทางการปกครอง เขตสุขาภิบาลและเทศบาลหัวหินขยายครอบคลุมตำบลหนองแกตั้งแต่ พ.ศ. 2480 ต่อมาตั้งแต่ พ.ศ. 2530 เทศบาลจัดตั้งชุมชนย่อย 31 ชุมชน หนึ่งในนั้นคือชุมชนตะเกียบ ซึ่งถูกจัดเป็นชุมชนที่ยังมีลักษณะชนบท ข้อมูลปี 2538 ระบุว่าโรงเรียนเทศบาลบ้านตะเกียบมีครู 12 คน นักเรียน 294 คน และเขตเทศบาลขยายเป็น 86.36 ตารางกิโลเมตร ก่อนหัวหินจะยกฐานะเป็นเทศบาลนครในเวลาต่อมา

จุดเด่นที่สุดคือพระพุทธรูปยืนปางห้ามญาติสีทองที่ตีนเขาฝั่งทะเล สูงราว 16 เมตร (บางแหล่งระบุราว 20 เมตร) หันพระพักตร์ออกสู่ทะเล ชาวบ้านเรียกว่าปางห้ามสมุทร และเชื่อว่าช่วยปกป้องชุมชนจากภัยธรรมชาติและคลื่นลมทะเล

จากลานจอดรถมีบันได 128 ขั้นขึ้นไปยังเจดีย์และจุดสักการะบนยอดเขา ซึ่งมีรอยพระพุทธบาทและพระบรมสารีริกธาตุตามที่วัดระบุ บนลานมีระฆังให้ตีอธิษฐาน และบางครั้งมีพระประพรมน้ำมนต์ให้ผู้มาเยือน จากจุดชมวิวมองเห็นหาดหัวหินโค้งยาวไปจนถึงตัวเมือง หาดเขาตะเกียบ และหมู่บ้านชาวประมงด้านล่าง

เขาตะเกียบยังสะท้อนวัฒนธรรมจีนในหัวหิน ริมทะเลมีเจ้าแม่กวนอิมพันกรที่คนนิยมมากราบไหว้และถ่ายรูป มีศาลาแบบจีน และรูปปั้นพระสังกัจจายน์หรือพระยิ้มแบบจีนที่คนนิยมโยนเหรียญลงช่องท้องเพื่อขอโชคลาภ

ฝูงลิงแสมบนเขาตะเกียบ · ภาพ: Joachim Lutz

อีกสิ่งที่ทำให้เขาตะเกียบได้ฉายาว่า "เขาลิง" คือฝูงลิงแสมที่อาศัยอยู่บนเขาและในชุมชนรอบ ๆ เมื่อรวมกับเขาหินเหล็กไฟ ใน พ.ศ. 2564 มีลิงกว่า 3,000 ตัวและเพิ่มขึ้นเร็ว สร้างปัญหาให้ชาวบ้านและนักท่องเที่ยว เทศบาลเริ่มทำหมันลิงไปแล้วหลายพันตัวตั้งแต่ พ.ศ. 2560 และในเดือนกรกฎาคม 2564 วางแผนทำหมันเพิ่มอีก 600 ตัวร่วมกับกรมอุทยานแห่งชาติฯ เพื่อลดจำนวนลิงและความเสี่ยงโรคจากสัตว์สู่คน

ทุกวันนี้เขาตะเกียบเป็นปลายทางของรถสองแถวสีเขียวจากตัวเมืองหัวหิน และเป็นแหล่งกินอาหารทะเลของชุมชนประมงที่นำปลา กุ้ง หอย และปูสด ๆ จากเรือมาขาย วัดเปิดให้ขึ้นชมทุกวันโดยไม่เก็บค่าเข้า ผู้มาเยือนช่วยรักษาที่นี่ได้ด้วยการแต่งกายสุภาพ ไม่ให้อาหารลิง และเก็บขยะกลับ