หาดหัวหิน.

นักท่องเที่ยวกลุ่มแรกที่มีบันทึกไว้มาถึงปลายปี 2454 เพียงราวหนึ่งสัปดาห์หลังเปิดเดินรถจากชะอำ คือเจ้าชายวิลเลียมแห่งสวีเดนกับแกรนด์ดัชเชสมารีพระชายา ซึ่งมาเป็นราชอาคันตุกะในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ 6 เสด็จมาพร้อมสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถและหม่อมคัทริน ตอนนั้นหัวหินยังไม่มีสิ่งปลูกสร้าง คณะต้องพักในเต็นท์ที่ตั้งถวายริมชายหาด

ผู้บุกเบิกการสร้างตำหนักคือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศร์วรฤทธิ์ ซึ่งสร้างตำหนักหลังแรกชื่อ "แสนสำราญสุขเวศน์" ที่ชายหาดด้านใต้ของบ้านแหลมหิน ต่อมาแยกเป็นตำหนักสำราญและสุขเวศน์ และเป็นผู้เรียกชายหาดนี้ว่า "หัวหิน" ต่อมาสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถและสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวีเสด็จมาประทับเป็นประจำ หัวหินจึงเป็นที่นิยมของชนชั้นนำ เกิดตำหนักและบ้านพักริมทะเลหลายหลัง เช่น บ้านจักรพงษ์ (ที่ตั้งโรงแรมฮิลตันในปัจจุบัน) ตำหนักดิศกุล และบ้านพลับป่า

เมืองเติบโตตามรางรถไฟ วันที่ 1 มกราคม 2456 กรมรถไฟหลวงเปิดเดินรถจากหัวหินต่อลงใต้ ใน พ.ศ. 2460 กรมรถไฟตัดถนนและสร้างห้องแถวไม้ให้เช่าในตัวเมือง และเมื่อทางรถไฟสายใต้เชื่อมถึงมลายู ปีนัง และสิงคโปร์ใน พ.ศ. 2464 หัวหินก็กลายเป็นจุดแวะพักของผู้เดินทางระหว่างประเทศ

ที่น่าสนใจคือรัชกาลที่ 6 ไม่เคยโปรดประทับที่หัวหิน แม้จะมีผู้ทูลแนะนำให้มารักษาพระโรครูมาติซั่ม พระองค์ทรงเห็นว่าหัวหินเป็นที่พักผ่อนของชนชั้นสูงและประชาชนแล้ว หากสร้างที่ประทับก็จะกลายเป็นเขตหวงห้าม จึงมีพระราชดำรัสว่า "ไม่อยากจะเข้าไปรบกวนความสนุกสบายของเขา" และไปสร้างพระตำหนักไม้เรียบง่ายที่หาดเจ้าสำราญ เพชรบุรี แทน เสด็จครั้งแรกในเดือนเมษายน 2461 แต่ที่นั่นขาดน้ำจืด รถไฟเล็กเสียบ่อย และมีแมลงวันชุม หลังเสด็จครั้งที่สองใน พ.ศ. 2464 ก็ไม่เสด็จอีก ต่อมาจึงสร้างพระราชนิเวศน์มฤคทายวันริมทะเลชะอำ ใกล้หัวหินแทน

พ.ศ. 2465 รัชกาลที่ 6 มีพระราชดำริให้สร้าง "โฮเต็ลหัวหิน" หรือโรงแรมรถไฟ โดยกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน ผู้บัญชาการกรมรถไฟ ดูแลการสร้าง ออกแบบโดยอัลเฟรโด ริกาซซี สถาปนิกชาวอิตาเลียนของกรมรถไฟ เป็นอาคารอิฐและไม้สองชั้นแบบยุโรป 14 ห้อง มีระเบียงรอบ เริ่มรับแขกเดือนตุลาคม 2465 และเปิดอย่างเป็นทางการวันที่ 1 มกราคม 2466 ค่าห้องราวคืนละ 20 บาท ข้างกันยังมีสนามกอล์ฟหลวงหัวหิน ซึ่งได้ชื่อว่าเป็นสนามกอล์ฟมาตรฐานสากลแห่งแรกของไทย แหล่งข้อมูลระบุปีเปิดต่างกันตั้งแต่ 2465 ถึง 2471 และคลับเฮาส์หลังเดิมยังเก็บรักษาไว้จนทุกวันนี้

ในรัชกาลที่ 7 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเสด็จมาประทับที่หัวหินตั้งแต่ราว พ.ศ. 2469 และโปรดให้สร้างวังที่ประทับริมทะเล วางศิลาฤกษ์พระตำหนักใหญ่วันที่ 21 กันยายน 2470 ชื่อ "สวนไกลกังวล" ปรากฏครั้งแรกในจดหมายเหตุวันที่ 3 กันยายน 2470 เล่ากันว่าได้แรงบันดาลใจจากพระราชวังซองซูซี (Sans Souci แปลว่า "ไร้กังวล") ที่ป็อทสดัม เยอรมนี ช่วงเดียวกันยังโปรดให้สร้างตลาดฉัตรไชย โดยกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธินเป็นผู้ควบคุม ตลาดได้ชื่อตามพระนามของพระองค์ หลังคาโค้งต่อเนื่อง 7 โค้งเป็นสัญลักษณ์ถึงรัชกาลที่ 7

วังไกลกังวลสร้างด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ของรัชกาลที่ 7 เพื่อใช้ประทับในฤดูร้อน และพระราชทานแด่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระตำหนักองค์แรกชื่อ "เปี่ยมสุข" เชื่อกันว่าออกแบบโดยหม่อมเจ้าอิทธิเทพสรรค์ กฤดากร สถาปนิกที่จบจากฝรั่งเศส และจัดพระราชพิธีขึ้นพระตำหนักใหม่ระหว่างวันที่ 10–11 เมษายน 2472

วันที่ 24 มิถุนายน 2475 ขณะคณะราษฎรยึดอำนาจในกรุงเทพฯ รัชกาลที่ 7 ประทับอยู่ที่วังไกลกังวล เมื่อพระยาอิศราธิราชเสวีกราบบังคมทูลข่าว พระองค์มีพระราชดำรัสว่า "ฉันก็รู้อยู่เหมือนกันว่าจะมีผู้ก่อการจลาจล แต่ไม่นึกจะเร็วอย่างนี้" จากนั้นทรงเรียกเจ้านายและเสนาบดีที่อยู่หัวหินมาประชุม ระหว่างนั้นเรือรบหลวงสุโขทัยนำหนังสือของคณะราษฎรมาถวาย ขอให้เสด็จกลับพระนครเป็นพระมหากษัตริย์ภายใต้ธรรมนูญการปกครอง พระองค์ทรงตอบรับ และเสด็จกลับกรุงเทพฯ เวลา 18:00 น. วันที่ 25 มิถุนายน 2475

หัวหินเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์การเมืองอีกครั้งในปีถัดมา เมื่อเกิดกบฏบวรเดชวันที่ 11 ตุลาคม 2476 นำโดยพระองค์เจ้าบวรเดชที่ต้องการต่อต้านรัฐบาลคณะราษฎร รัชกาลที่ 7 ทรงวางพระองค์เป็นกลาง แต่สถานการณ์สับสนจึงเสด็จออกจากวังไกลกังวลวันที่ 17 ตุลาคม 2476 ไปประทับที่สงขลาราวหนึ่งเดือนเศษ และเสด็จกลับกรุงเทพฯ วันที่ 9 ธันวาคม 2476 เพื่อทรงเปิดประชุมสภาผู้แทนราษฎรในวันรุ่งขึ้น

ในทางการปกครอง หัวหินเคยเป็นกิ่งอำเภอขึ้นกับอำเภอปราณบุรี และยกฐานะเป็นอำเภอหัวหินใน พ.ศ. 2492 เมืองนี้ยังเป็นบ้านเกิดของโผน กิ่งเพชร (มานะ สีดอกบวบ) เกิดเมื่อ พ.ศ. 2478 ผู้ชนะปาสกาล เปเรซ ที่เวทีมวยลุมพินีเมื่อวันที่ 16 เมษายน 2503 กลายเป็นแชมป์โลกคนแรกของไทย อนุสรณ์ของเขาเปิดที่ชายหาดหัวหินใน พ.ศ. 2535 ก่อนย้ายไปหน้าสวนสาธารณะโผน กิ่งเพชร

อาคารสถานีรถไฟหัวหินที่ได้รับรางวัลอนุรักษ์ · ภาพ: Ian Gratton

สถานีรถไฟหัวหินมีอาคารพิเศษคือพลับพลาที่ประทับ เดิมเป็นสถานีรถไฟหลวงที่พระราชวังสนามจันทร์ นครปฐม สร้างราว พ.ศ. 2453 ตามพระราชดำริรัชกาลที่ 6 หลังเลิกใช้ การรถไฟฯ รื้อเก็บไว้ จน พ.ศ. 2511 มีมติให้นำมาประกอบใหม่ที่สถานีหัวหิน เพื่อใช้รับเสด็จในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่ประทับวังไกลกังวล แล้วเสร็จและเปิดเมื่อวันที่ 6 เมษายน 2517 ได้รับพระราชทานนามว่า "พลับพลาพระมงกุฎเกล้าฯ" ส่วนตัวสถานีได้รับรางวัลอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรมจากสมาคมสถาปนิกสยามฯ ใน พ.ศ. 2525

อาคารสถานีรถไฟหัวหินหลังเก่าที่เห็นในภาพถ่ายส่วนใหญ่สร้างขึ้นใน พ.ศ. 2469 สมัยกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธินเป็นผู้บัญชาการรถไฟ ได้รับอิทธิพลสถาปัตยกรรมแบบวิกตอเรีย ข้างสถานียังจัดแสดงหัวรถจักรไอน้ำที่สั่งจากอังกฤษและเคยใช้งานในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อมีโครงการรถไฟทางคู่ จึงสร้างสถานีหลังใหม่แบบยกระดับ 3 ชั้นรวมชั้นใต้ดิน ซึ่งถือเป็นสถานียกระดับแห่งแรกของไทยที่มีทางเดินลอดใต้สถานี ขณะที่อาคารหลังเก่ายังอนุรักษ์ไว้

โรงแรมรถไฟยังมีเรื่องเล่าต่อ หลังต่อเติมปีกใหม่ใน พ.ศ. 2471 ก็เปลี่ยนชื่อเป็นโรงแรมหัวหิน ในภาพยนตร์ The Killing Fields (พ.ศ. 2527) โรงแรมแห่งนี้ถูกใช้เป็นฉากโรงแรมในกรุงพนมเปญ ต่อมาเป็นโซฟิเทล เซ็นทรัล หัวหิน ใน พ.ศ. 2531 และเซ็นทารา แกรนด์ บีช รีสอร์ท หัวหิน ใน พ.ศ. 2555 ส่วนสนามกอล์ฟหลวงหัวหินอยู่ในการบริหารของบริษัทบุญรอดบริวเวอรี่ตั้งแต่วันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2528

ความผูกพันกับราชสำนักยังต่อเนื่องถึงรัชกาลที่ 9 ซึ่งเสด็จมาประทับที่วังไกลกังวลเป็นประจำ และระหว่าง พ.ศ. 2547–2549 ประทับที่หัวหินเป็นการถาวรก่อนเสด็จกลับกรุงเทพฯ ด้วยเหตุผลด้านพระพลานามัย บนเขาหินเหล็กไฟยังมีพระบรมราชานุสาวรีย์รัชกาลที่ 7 ประทับยืนถือพระมาลา สูง 2 เมตร เริ่มสร้าง พ.ศ. 2537 อัญเชิญขึ้นประดิษฐาน พ.ศ. 2543 และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระราชินีเสด็จฯ เปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 3 เมษายน 2564

ในช่วง พ.ศ. 2501–2502 รัชกาลที่ 9 และพระบรมวงศานุวงศ์เสด็จประทับแรมที่วังไกลกังวล และเสด็จเยี่ยมราษฎรหลายอำเภอในประจวบคีรีขันธ์ หัวหินยังมีเมนูที่เกิดจากห้องเครื่องในวัง คือ "ข้าวผัดไกลกังวล" ข้าวผัดสับปะรดกับกุ้ง ปู หอย ปลาหมึก กุ้งแห้ง เม็ดมะม่วงหิมพานต์ และลูกเกด ซึ่งบันทึกไว้ในหนังสือ "บันทึก นึกอร่อย" ของท่านผู้หญิงประสานสุข ตันติเวชกุล ต้นเครื่องพระกระยาหารไทย

ปลายหาดด้านใต้คือเขาตะเกียบ ชื่อนี้ผูกกับนิทานพื้นบ้านเรื่อง "ตาม่องล่าย" ของประจวบคีรีขันธ์ ที่เล่าว่าข้าวของที่ขว้างกันไปมาในศึกครอบครัวกลายเป็นเขาและเกาะต่าง ๆ ชาวบ้านเล่าว่าเดิมวัดบนเขาถูกทะเลล้อมรอบ ก่อนช่วยกันถมทางสร้างถนนขึ้นไป บนเขามีพระพุทธรูปปางห้ามญาติสีทองสูงกว่า 16 เมตรหันหน้าออกทะเล ชาวบ้านเรียกว่าปางห้ามสมุทร และมีบันได 128 ขั้นขึ้นไปยังรอยพระพุทธบาท เขาตะเกียบกับเขาหินเหล็กไฟยังมีลิงแสมกว่า 3,000 ตัว เทศบาลเริ่มทำหมันลิงตั้งแต่ พ.ศ. 2560 เพื่อลดปัญหากับชุมชน

ทุกวันนี้หัวหินเป็นเมืองท่องเที่ยวขนาดใหญ่ ใน พ.ศ. 2562 อำเภอหัวหินมีประชากรราว 66,000 คน ช่วง พ.ศ. 2557–2562 จำนวนผู้มาเยือนเพิ่มขึ้นราว 6% ต่อปี และรัฐบาลประกาศแผนปรับปรุงท่าอากาศยานหัวหินมูลค่าราว 3,500 ล้านบาทใน พ.ศ. 2561 เมืองเคยเผชิญเหตุระเบิดหลายจุดในเดือนสิงหาคม 2559 แต่ก็ฟื้นตัวกลับมาเป็นจุดหมายพักผ่อนยอดนิยม แม้จะเต็มไปด้วยโรงแรมทันสมัย ชายหาดเดียวกับที่เจ้าชายสวีเดนเคยกางเต็นท์พักเมื่อร้อยกว่าปีก่อนก็ยังเป็นหัวใจของเมือง