วัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว).

พ.ศ. 2095 พระไชยเชษฐาธิราช ซึ่งเคยครองเชียงใหม่ อัญเชิญพระแก้วมรกตไปหลวงพระบาง เมืองหลวงของล้านช้าง และเมื่อย้ายราชธานีไปเวียงจันทน์ใน พ.ศ. 2107 ก็อัญเชิญไปประดิษฐานที่หอพระแก้ว พระแก้วมรกตอยู่ที่เวียงจันทน์นานราว 214 ปี

พ.ศ. 2322 สมัยกรุงธนบุรี เจ้าพระยาจักรียกทัพไปตีเวียงจันทน์ และอัญเชิญพระแก้วมรกตกลับมา ประดิษฐานในโรงพระแก้วใกล้วัดแจ้ง (วัดอรุณราชวราราม) ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา

วัดพระแก้วสร้างขึ้นพร้อมพระบรมมหาราชวังเมื่อสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ · ภาพ: Ninara

วันที่ 6 เมษายน 2325 เจ้าพระยาจักรีขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์จักรี และย้ายราชธานีมาฝั่งตะวันออกของแม่น้ำ พร้อมโปรดให้สร้างพระบรมมหาราชวังและวัดพระศรีรัตนศาสดารามขึ้นในเขตพระราชฐาน ตามแบบวัดพระศรีสรรเพชญ์ในวังหลวงกรุงศรีอยุธยา จึงเป็นวัดที่ไม่มีพระสงฆ์จำพรรษา ชื่อพระนคร "รัตนโกสินทร์" ซึ่งหมายถึงแก้วของพระอินทร์ ก็มาจากพระแก้วมรกตนี่เอง

พระอุโบสถเริ่มสร้างตั้งแต่ราว พ.ศ. 2325–2326 และอัญเชิญพระแก้วมรกตข้ามแม่น้ำมาประดิษฐานในปี 2327 หลายแหล่งระบุวันที่ 22 มีนาคม 2327 บางแหล่งระบุ 7 มีนาคม แต่กรมศิลปากรตรวจสอบแล้วว่าตรงกับวันที่ 28 กุมภาพันธ์ ซึ่งในการนับศักราชแบบเก่ายังเป็นปี 2327 (ค.ศ. 1785) พระอุโบสถมีเสา 48 ต้น ครุฑยุดนาค 112 ตน สิงห์สำริด 12 ตัว และซุ้มเสมา 8 ซุ้ม

รัชกาลที่ 1 โปรดให้สร้างเครื่องทรงพระแก้วมรกตสำหรับฤดูร้อนและฤดูฝน ส่วนเครื่องทรงฤดูหนาวสร้างในรัชกาลที่ 3 พระมหากษัตริย์หรือผู้แทนพระองค์จะเสด็จมาเปลี่ยนเครื่องทรงปีละ 3 ครั้งตามฤดูกาลจนถึงปัจจุบัน หลังทรงชำระพระไตรปิฎกใน พ.ศ. 2331 รัชกาลที่ 1 ยังโปรดให้สร้างพระมณฑปเป็นที่ประดิษฐานตู้พระไตรปิฎก

หอพระไตรปิฎกหลังเดิมกลางสระน้ำเกิดเพลิงไหม้ รัชกาลที่ 1 จึงโปรดให้สร้างพระมณฑปขึ้นแทนใน พ.ศ. 2332 ตามคติเขาพระสุเมรุ ยอดซ้อน 7 ชั้น ภายในตั้งตู้ประดับมุกเก็บพระไตรปิฎกฉบับทองทั้ง 84,000 พระธรรมขันธ์ ส่วนหอพระมณเฑียรธรรมที่อยู่ใกล้กันก็ใช้เป็นหอพระไตรปิฎกและที่ประชุมสงฆ์

รัชกาลที่ 3 ทรงบูรณะทั้งวัดครั้งใหญ่ระหว่าง พ.ศ. 2374–2391 โปรดให้เขียนภาพในพระอุโบสถใหม่ ซ่อมพระระเบียงและวิหารยอด ขยายพระอัษฎามหาเจดีย์ 8 องค์ทางทิศตะวันออกให้ใหญ่ขึ้นและบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ขยายหอพระนาก และสร้างยักษ์ทวารบาลชุดใหม่ที่เฝ้าประตูมาจนทุกวันนี้ ภายในพระอุโบสถมีภาพปฐมสมโพธิ มารผจญ ไตรภูมิ และทศชาติชาดก

พระศรีรัตนเจดีย์ที่รัชกาลที่ 4 โปรดให้สร้างเมื่อ พ.ศ. 2398 · ภาพ: Drpichai1234

วัดพระแก้วได้รับการบูรณะใหญ่ทุกครั้งที่พระนครครบรอบสำคัญ ครั้งแรกคือรัชกาลที่ 3 ซึ่งเริ่มบูรณะใน พ.ศ. 2374 ให้ทันฉลองกรุงครบ 50 ปีใน พ.ศ. 2375 ต่อมาใน พ.ศ. 2398 รัชกาลที่ 4 โปรดให้สร้างพระศรีรัตนเจดีย์ทรงลังกาเพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุจากศรีลังกา สร้างปราสาทพระเทพบิดร (เดิมชื่อพุทธปรางค์ปราสาท) และโปรดให้จำลองปราสาทนครวัดไว้ในวัด หลังมีการค้นพบนครวัดในกัมพูชาอีกครั้งเมื่อราว พ.ศ. 2403

รัชกาลที่ 4 ยังโปรดให้ขยายลานพระมณฑป สร้างหอพระคันธารราษฎร์ และสร้างหอพระราชกรมานุสรณ์กับหอพระราชพงศานุสรณ์ข้างพระโพธิธาตุพิมาน ภายในเขียนภาพพระราชพงศาวดารฝีมือขรัวอินโข่ง จิตรกรผู้นำเทคนิคแสงเงาและทัศนียภาพแบบตะวันตกมาใช้ในจิตรกรรมไทย หอพระราชพงศานุสรณ์ยังเป็นที่ตั้งเครื่องสักการะในพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา

งานบูรณะครั้งใหญ่ที่สุดเกิดในรัชกาลที่ 5 เมื่อ พ.ศ. 2422 พระองค์ทรงปฏิญาณจะบูรณะวัดให้เสร็จทันฉลองกรุงครบ 100 ปี โดยให้พระอนุชาแต่ละพระองค์รับผิดชอบงานแต่ละส่วน เช่น ปูพื้นหินอ่อนพระอุโบสถ ทำศิลาจารึก ดาดทองเหลืองพื้น และซ่อมบานประตูประดับมุก กรมหมื่นอดิศรอุดมเดชทรงสั่งกระเบื้องเคลือบจากเยอรมนีมาประดับพระศรีรัตนเจดีย์ ทุนทั้งหมดมาจากเงินพระคลังข้างที่ที่รัชกาลที่ 3 ทรงทิ้งไว้รวมกับเงินส่วนพระองค์ ไม่ได้เบิกจากคลังแผ่นดิน งานเสร็จเมื่อวันที่ 13 เมษายน 2425 ใช้เวลา 2 ปี 3 เดือน 20 วัน และจัดงานฉลองวัดวันที่ 21 เมษายน 2425 พร้อมการสมโภชพระนคร 100 ปี

ในงานบูรณะครั้งเดียวกัน หม่อมเจ้าประวิช ชุมสาย สร้างนครวัดจำลองที่ค้างมาตั้งแต่รัชกาลที่ 4 จนสำเร็จ และมีการสั่งรูปปั้นหินอ่อนจากยุโรปมาประดับลานวัด ซึ่งบางชิ้นเป็นรูปจักรพรรดินโปเลียนที่ 3 ตามบันทึกชาวตะวันตกร่วมสมัย รูปปั้นแบบตะวันตกเหล่านี้ถูกย้ายไปจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเมื่อ พ.ศ. 2470

พ.ศ. 2446 เกิดไฟไหม้ปราสาทพระเทพบิดร และได้รับการสร้างขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ 6 ปัจจุบันเป็นที่ประดิษฐานพระบรมรูปพระมหากษัตริย์ราชวงศ์จักรี และเปิดให้ประชาชนเข้าสักการะเฉพาะวันที่ 6 เมษายน วันจักรี

รัชกาลที่ 6 โปรดให้เปลี่ยนชื่อพุทธปรางค์ปราสาทเป็นปราสาทพระเทพบิดร และวันที่ 6 เมษายน 2461 ได้อัญเชิญพระบรมรูปพระมหากษัตริย์ 5 รัชกาลแรกเข้าประดิษฐาน ปัจจุบันมีพระบรมรูปพระมหากษัตริย์ราชวงศ์จักรีรวม 9 รัชกาล

การบูรณะตามรอบพระนครยังสืบต่อมา รัชกาลที่ 7 โปรดให้บูรณะฉลองกรุงครบ 150 ปีใน พ.ศ. 2475 และรัชกาลที่ 9 โปรดให้บูรณะใหญ่ฉลองกรุงครบ 200 ปีใน พ.ศ. 2525 วัดยังเป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญ เช่น พิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา ซึ่งในอดีตจัดปีละ 2 ครั้ง

การบูรณะในรัชกาลที่ 7 เพื่อฉลอง 150 ปีใช้งบราว 600,000 บาท ในรัชกาลที่ 8 มีการทำเชิงผนังคอนกรีตกันความชื้นที่ทำให้จิตรกรรมระเบียงคดชำรุด ส่วนรัชกาลที่ 9 ซ่อมจิตรกรรมระเบียงทั้ง 4 ด้านจนเสร็จทันฉลอง 200 ปี โดยเชิญช่างเขียนรุ่นที่เคยซ่อมเมื่อฉลอง 150 ปีกลับมาทำงานร่วมกับช่างรุ่นใหม่ที่ต้องสอบฝีมือก่อน เช่น สง่า มะยุระ ผู้เขียนห้องที่ 161 และจักรพันธุ์ โปษยกฤต ผู้เขียนห้องที่ 159–160 และในรัชกาลปัจจุบันมีการบูรณะบางจุดเพื่อพระราชพิธีบรมราชาภิเษกใน พ.ศ. 2562

จิตรกรรมรามเกียรติ์บนผนังระเบียงคดที่ได้รับการซ่อมเขียนต่อเนื่องมาหลายรัชกาล · ภาพ: Jorge Láscar

รอบพระอุโบสถมีระเบียงคดที่ผนังเขียนจิตรกรรมเรื่องรามเกียรติ์ 178 ห้อง เริ่มเขียนตั้งแต่รัชกาลที่ 1 และได้รับการซ่อมเขียนต่อเนื่องในหลายรัชกาล ภาพเล่าเรื่องตั้งแต่กำเนิดพระรามจนจบศึก แทรกภาพชีวิตชาวบ้านและภาพกากที่สนุกสนาน ส่วนประตูทั้ง 6 มียักษ์ทวารบาลสูงราว 5 เมตรเฝ้าอยู่ 12 ตน เช่น ทศกัณฐ์ สหัสเดชะ และอินทรชิต

ยักษ์ทวารบาลทั้ง 12 ตนเป็นตัวละครจากรามเกียรติ์ ได้แก่ สุริยาภพ อินทรชิต มังกรกัณฐ์ วิรุฬหก ทศคีรีธร ทศคีรีวัน จักรวรรดิ อัศกรรณมารา ทศกัณฐ์ สหัสเดชะ มัยราพณ์ และวิรุญจำบัง ยืนเป็นคู่ที่ประตูทั้ง 6 เป็นเครื่องหมายว่ากำลังก้าวจากลานพระราชวังชั้นนอกเข้าสู่เขตพุทธาวาส

ภายในวัดยังมีพระอัษฎามหาเจดีย์ 8 องค์ทางทิศตะวันออก หอพระมณเฑียรธรรม หอระฆัง ศาลาราย 12 หลังรอบพระอุโบสถ และพระสุวรรณเจดีย์คู่ที่มีรูปยักษ์และกระบี่แบกฐาน ทุกวันนี้วัดพระแก้วเปิดให้เข้าชมทุกวัน 08:30–16:30 น. คนไทยเข้าฟรี ชาวต่างชาติ 500 บาทรวมพระบรมมหาราชวังและพิพิธภัณฑ์ผ้า และเป็นสถานที่ที่นักท่องเที่ยวมาเยือนมากที่สุดแห่งหนึ่งของกรุงเทพฯ

แม้ไม่มีพระสงฆ์จำพรรษา วัดพระแก้วยังมีกิจกรรมทางศาสนาสม่ำเสมอ มีการเทศนาธรรมทุกวันอาทิตย์และวันพระ ช่วงเข้าพรรษานักเรียนยังมานั่งสวด "โอ้เอ้" ที่ศาลารายรอบพระอุโบสถตามธรรมเนียมเก่า และทุกวันที่ 6 เมษายนประชาชนเข้ากราบถวายบังคมพระบรมรูปในปราสาทพระเทพบิดร คณะที่มา 10 คนขึ้นไปต้องขออนุญาตล่วงหน้าอย่างน้อย 1 สัปดาห์