ทะเลหมอกอัยเยอร์เวง.

ชาวจีนในเบตงเคยผ่านช่วงเวลายากลำบากในสงครามโลกครั้งที่สอง งานวิจัยทางประวัติศาสตร์บันทึก "กรณีเบตง" ระหว่างวันที่ 1–6 พฤศจิกายน 2485 ที่กองทัพญี่ปุ่นปราบปรามชาวจีนในเมืองชายแดนไทย–มลายาแห่งนี้ ทุกวันนี้อำเภอเบตงมีประชากรกว่า 60,000 คน ทั้งชาวพุทธ มุสลิม และชาวจีน และใกล้อัยเยอร์เวงยังมีชุมชนจีนแคะที่อยู่มากว่า 150 ปี

ตำบลอัยเยอร์เวงอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของตัวเมืองเบตง ห่างไปราว 32–40 กิโลเมตร ชื่อตำบลผสมสองภาษา "อัยเยอร์" มาจากภาษายาวีที่หมายถึงน้ำหรือลำธารที่ไหลผ่านพื้นที่ ส่วน "เวง" เป็นแซ่ของชาวจีนที่มาบุกเบิกในยุคแรก ตำบลนี้กว้างราว 818 ตารางกิโลเมตร ส่วนใหญ่เป็นป่าเขา แบ่งเป็น 11 หมู่บ้าน ใน พ.ศ. 2560 มีประชากรราว 11,700 คน ทั้งชาวมลายู ชาวไทยเชื้อสายจีน และชาวพื้นเมืองในป่า

ผืนป่ารอบอัยเยอร์เวงมีประวัติศาสตร์การสู้รบที่ยาวนาน หลังรัฐบาลอังกฤษประกาศภาวะฉุกเฉินในมลายาเมื่อ พ.ศ. 2491 พรรคคอมมิวนิสต์มลายา (พคม.) ซึ่งสมาชิกส่วนใหญ่เป็นชาวจีน ถูกปราบอย่างหนัก หลักฐานบางส่วนระบุว่าเริ่มปรากฏตัวในไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2492 ที่เบตงและสะเดา และถอนกำลังเข้ามาเป็นระยะตั้งแต่ พ.ศ. 2495 จนใช้ชายแดนภาคใต้ของไทยเป็นที่หลบภัยตั้งแต่ต้นทศวรรษ 2500

เมื่อ พคม. เปิดการต่อสู้รอบใหม่ใน พ.ศ. 2511 ป่าเขาบริเวณ "ปลายด้ามขวานเบตง" กลายเป็นฐานที่มั่นถาวรสำหรับฝึก เกณฑ์คน และข้ามแดนไปปฏิบัติการในมาเลเซีย ชาวบ้านในพื้นที่เรียกกองกำลังนี้ว่า "จคม." การสู้รบยืดเยื้อกว่า 20 ปี ขณะที่ฝ่ายไทยในสมัย พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ออกคำสั่งที่ 66/2523 ที่ใช้ "การเมืองนำการทหาร" และต่อมาใช้แนวทาง "ใต้ร่มเย็น"

ใน พ.ศ. 2530 รัฐไทยเสนอทางเลือกให้สมาชิก พคม. ว่าจะกลับมาเลเซีย หรือเข้าร่วม "โครงการร่วมพัฒนาชาติไทย" ซึ่งได้ที่ดินครอบครัวละ 15 ไร่ และได้สัญชาติไทยเมื่ออยู่ครบ 5 ปี การเจรจาสามฝ่ายระหว่าง พคม. มาเลเซีย และไทย เริ่มที่ภูเก็ตเมื่อกุมภาพันธ์ 2532 และจบลงด้วยการลงนาม "ข้อตกลงสันติภาพหาดใหญ่" เมื่อวันที่ 2 ธันวาคม 2532 พคม. ตกลงยุบกองกำลังติดอาวุธและทำลายอาวุธ โดยข้อตกลงจงใจไม่ใช้คำว่า "ยอมจำนน" สมาชิกราว 700 คนเลือกตั้งรกรากในไทย และราว 400 คนกลับมาเลเซีย

อดีตสมาชิก พคม. ได้รับการจัดสรรที่ดินในหมู่บ้านใหม่ภายใต้การดูแลของกองทัพภาคที่ 4 เช่น หมู่บ้านปิยะมิตรที่ได้รับพระราชทานชื่อจากในหลวงรัชกาลที่ 9 และหมู่บ้านจุฬาภรณ์พัฒนา 10 ในตำบลอัยเยอร์เวง ซึ่งชาวบ้านส่วนใหญ่เป็นอดีตสมาชิกพรรคเชื้อสายจีน ญาติจากฝั่งมาเลเซียยังเดินทางมาเยี่ยมกันอยู่เสมอ ทุกวันนี้อดีตฐานที่มั่นบางแห่ง เช่น อุโมงค์ปิยะมิตร กลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวของเบตง

ร่องรอยของยุคนั้นยังเห็นได้ทั่วเบตง เช่น อุโมงค์ปิยะมิตรที่บ้านปิยะมิตร 1 ตำบลตะเนาะแมเราะ ซึ่ง พคม. เขต 2 ขุดไว้เมื่อ พ.ศ. 2519 ใช้เวลาราว 3 เดือน ยาวราว 1 กิโลเมตร มีทางเข้าออกหลายทางสำหรับกระจายตัวหลบหนีเมื่อถูกโจมตี ปัจจุบันเปิดให้เข้าชมทุกวัน

ในบ้านจุฬาภรณ์พัฒนา 10 มีพิพิธภัณฑ์ "วีรชน" เล่าเรื่องอดีตฐานปฏิบัติการของ พคม. และในป่าใกล้หมู่บ้านมีต้นสมพงยักษ์ที่ต้องใช้คนราว 38 คนโอบรอบ ชาวบ้านเรียกว่าต้นไม้ยักษ์พันปีและเชื่อว่าใหญ่ที่สุดในภาคใต้ ชุมชนพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวโดยชุมชน มีทริปค้างคืนเดินป่าดูต้นไม้ยักษ์ อดีตค่ายในป่า และวิถีชาวอัสลี และเมื่อกุมภาพันธ์ 2566 ป่าแถบนี้ยังเป็นเส้นทางวิ่งเทรล "Amazean Jungle Thailand by UTMB"

หมู่บ้านในกลุ่ม "จุฬาภรณ์พัฒนา" ตามแนวชายแดนมีที่มาคล้ายกัน เช่น บ้านจุฬาภรณ์พัฒนา 12 ที่นราธิวาส ซึ่งเป็นของอดีตสมาชิกกรมที่ 10 ของ พคม. ผู้ที่เลือกอยู่ไทยได้รับเงินเดือนละ 540 บาทเป็นเวลา 3 ปี พร้อมบ้านและที่ดิน ส่วนผู้ที่กลับมาเลเซียได้รับเดือนละ 300 ริงกิตเป็นเวลา 3 ปี หมู่บ้านนั้นอยู่ในพระอุปถัมภ์ของเจ้าฟ้าจุฬาภรณ์ฯ ระหว่าง พ.ศ. 2536–2547 จนมีไฟฟ้าและน้ำประปาใช้

ในป่าฮาลา-บาลายังมีชาวอัสลี หรือที่คนไทยเรียกว่าซาไก ราว 80–90 คน ซึ่งเคยร่วมปฏิบัติการกับ พคม. ในป่า ชาวอัสลีแต่เดิมไม่มีวันปีใหม่ของตัวเอง ตั้งแต่ พ.ศ. 2538 ชุมชนจุฬาภรณ์พัฒนา 10 จึงตกลงผ่านองค์การบริหารส่วนตำบลอัยเยอร์เวงให้จัดงานปีใหม่อัสลีห่างจากตรุษจีนราว 2–3 วัน และฉลองร่วมกันทุกปี

ผืนป่าฮาลา-บาลารอบเบตง ที่เคยเป็นฐานที่มั่นในป่าของ พคม. · ภาพ: Lx Rei

ผืนป่ารอบอัยเยอร์เวงเป็นส่วนหนึ่งของป่าฮาลา-บาลา ซึ่งประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเมื่อ พ.ศ. 2539 กว้างราว 391,689 ไร่ บนเทือกเขาติติวังสาต่อเนื่องกับป่าเบลุม-เตเมงกอร์ของมาเลเซีย ได้ฉายาว่า "แอมะซอนแห่งเมืองไทย" เป็นที่อยู่ของนกเงือกได้ถึง 10 จาก 13 ชนิดที่พบในไทย ชื่อป่ามาจากคลองบาลาที่ไหลลงทะเลสาบเขื่อนบางลาง และเป็นต้นน้ำของแม่น้ำปัตตานี

จุดชมทะเลหมอกอยู่บนเขาไมโครเวฟ บ้านธารมะลิ สูงราว 2,038 ฟุตหรือราว 620 เมตรจากระดับน้ำทะเล หุบเขาที่ล้อมด้วยป่าดิบชื้นทำให้เกิดหมอกได้แทบทั้งปี จนได้ชื่อว่าเป็นทะเลหมอกที่อยู่ใต้สุดของประเทศ จากที่นี่มองเห็นผืนป่าฮาลา-บาลา ทะเลสาบเหนือเขื่อนบางลาง และวันฟ้าเปิดมองไปถึงฝั่งมาเลเซีย

ทะเลหมอกที่ชุมชนพานักท่องเที่ยวขึ้นมาชมตั้งแต่ก่อนมีสกายวอล์ค · ภาพ: Aoeinista

ก่อนมีสกายวอล์ค ชาวบ้านใช้มอเตอร์ไซค์รับจ้างพานักท่องเที่ยวขึ้นไปชมหมอกที่จุดชมวิวเดิม เพื่อสร้างรายได้ให้ชุมชน ต่อมาภาครัฐลงทุนสร้างสกายวอล์คข้างจุดชมวิวเดิมด้วยงบกว่า 90 ล้านบาท เป็นหอคอยโครงสร้างเหล็กสูง 45 เมตร 6 ชั้น มีบันไดและลิฟต์สำหรับผู้พิการและผู้สูงอายุ ทางเดินยื่นออกจากชั้น 3 ยาวราว 61–63 เมตร ปลายเป็นพื้นกระจกหนา 4 เซนติเมตร และถูกโปรโมตว่าเป็นสกายวอล์คที่ยาวที่สุดในอาเซียน

การก่อสร้างล่าช้าเพราะโควิด-19 ทำให้วัสดุที่สั่งจากจีนส่งมาไม่ได้ เดือนมิถุนายน 2563 งานเสร็จราว 77% วันที่ 25 กันยายน 2563 สกายวอล์คเปิดให้ขึ้นชมแบบไม่เป็นทางการทุกเช้า 05:30–09:30 น. โดยไม่เก็บเงิน จำกัดครั้งละไม่เกิน 360 คน สุดสัปดาห์แรกมีคนมาราว 2,000–3,000 คนจนรถติดและต้องแจกบัตรคิวเป็นรอบละ 70–100 คน เดือนตุลาคมปีนั้นเบตงมีนักท่องเที่ยวรวมกว่า 76,000 คน ส่วนใหญ่มาจากสามจังหวัดชายแดนใต้ สงขลา พัทลุง และภูเก็ต

หลังปิดไปช่วงการระบาด สกายวอล์คเปิดทดลองอีกครั้งวันที่ 1 ธันวาคม 2564 ผู้ขึ้นชมต้องฉีดวัคซีนครบ 2 เข็มและมีผลตรวจ ATK ภายใน 72 ชั่วโมง ขึ้นได้รอบละไม่เกิน 50 คนทุก 15 นาที ชุมชนอัยเยอร์เวงรับหน้าที่เดินรถรับส่งและผลิตถุงหุ้มรองเท้าขายคู่ละ 30 บาท ทางการหวังให้สกายวอล์คดึงนักท่องเที่ยวมาเลเซียเมื่อพรมแดนเปิด

การเดินทางมาเบตงง่ายขึ้นเมื่อท่าอากาศยานเบตงเปิดเที่ยวบินปฐมฤกษ์วันที่ 14 มีนาคม 2565 โดยนกแอร์เปิดเส้นทางกรุงเทพฯ–เบตง เป็นสนามบินแห่งที่ 29 ของกรมท่าอากาศยาน มีทางวิ่งยาว 1,800 เมตร รองรับเครื่องบินราว 80 ที่นั่ง และมีแผนขยายทางวิ่งเป็น 2,500 เมตรเพื่อรับเครื่องบินไอพ่น

ทุกวันนี้รถส่วนตัวต้องจอดด้านล่าง แล้วต่อรถสองแถวหรือมอเตอร์ไซค์ของชุมชนขึ้นไปราว 30 บาท ห้ามใส่รองเท้าขึ้นพื้นกระจก ช่วงคนเยอะชั้นทางเดินจะจำกัดเป็นรอบละราว 10 นาที เช้าวันที่อากาศดีอุณหภูมิราว 20–21°C พระอาทิตย์ขึ้นราว 06:00–07:30 น. และหมอกมักค้างถึงเกือบ 08:00 น. จากเมืองที่เคยเป็นสมรภูมิในป่า อัยเยอร์เวงจึงกลายเป็นจุดหมายยามเช้าที่คนเดินทางไกลมาเพื่อดูทะเลหมอกใต้สุดของประเทศ