ม่อนแจ่ม.

อีกครั้งใน พ.ศ. 2527 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) เสด็จฯ บ้านหนองหอย และทรงพบว่าชาวบ้านยังปลูกฝิ่นและมีฐานะยากจน หม่อมเจ้าภีศเดช รัชนี จึงตั้งศูนย์พัฒนาโครงการหลวงหนองหอยขึ้น ส่งเสริมให้เกษตรกรรวมถึงชาวม้งเปลี่ยนมาปลูกผัก ผลไม้ และดอกไม้เมืองหนาวแทนฝิ่น ควบคู่กับการฟื้นฟูป่าและคุณภาพชีวิต

พื้นที่โครงการหลวงหนองหอยอยู่ระหว่างความสูง 850–1,460 เมตร อุณหภูมิเฉลี่ยราว 21°C เหมาะกับพืชเมืองหนาว ทุกวันนี้มีทั้งสตรอว์เบอร์รี อาร์ติโชก พลัม องุ่นไร้เมล็ด มะเขือเทศ และสมุนไพรอย่างเลมอนไทม์ มินต์ คาโมมายล์ และโรสแมรี่ นักท่องเที่ยวเดินชมแปลงเกษตรและชิมผลผลิตสดได้

ที่พักและแปลงเกษตรบนม่อนแจ่มในปัจจุบัน · ภาพ: Supanut Arunoprayote

ราว พ.ศ. 2540–2541 โครงการหลวงหนองหอยขอใช้พื้นที่ในป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่ริมให้ชาวบ้านทำการเกษตร ป่าผืนนี้เป็นป่าต้นน้ำลุ่มน้ำชั้น 1A กว้างกว่า 140,000 ไร่ ส่วนที่ขอใช้ทำกินมีราว 2,000 ไร่ ให้ชาวบ้านกว่า 600 คนบนที่ดินกว่า 900 แปลง วันที่ 30 มิถุนายน 2541 กลายเป็นเกณฑ์สำคัญในการพิสูจน์สิทธิทำกิน และมติคณะรัฐมนตรีวันที่ 11 พฤษภาคม 2542 เรื่องแก้ปัญหาที่ดินทำกินในภาคเหนือ ก็เป็นข้อที่ชาวบ้านยังยกขึ้นอ้างจนถึงปัจจุบัน

การท่องเที่ยวเริ่มเข้ามาเมื่อ พ.ศ. 2545 ที่โครงการหลวงส่งเสริมศักยภาพด้านการท่องเที่ยวของพื้นที่ เกิดโฮมสเตย์และการท่องเที่ยวเชิงเกษตรตามมา ปลาย พ.ศ. 2552 โครงการหลวงพัฒนาพื้นที่กิ่วเสือเป็นจุดท่องเที่ยว นำโดยหลานของหม่อมเจ้าภีศเดช และตั้งชื่อว่า "ม่อนแจ่ม" เพราะฟังไพเราะและเข้ากับชื่อดอยม่อนล่องที่อยู่ใกล้กัน ต่อมาใน พ.ศ. 2557 ชุมชนได้จดทะเบียนเป็นกลุ่มวิสาหกิจชุมชน

ใกล้กันคือดอยม่อนล่อง สูงราว 1,450–1,460 เมตร เป็นจุดชมวิวที่สูงที่สุดในอำเภอแม่ริม ตำนานท้องถิ่นเล่าว่าที่นี่เป็นที่ฝังศพขุนหลวงวิลังคะ กษัตริย์ในตำนานของชาวลัวะ ชื่อ "ม่อนคว่ำโลง" มาจากเรื่องเล่าว่าโลงศพของพระองค์คว่ำลงระหว่างแห่ขึ้นดอย

ความนิยมพุ่งขึ้นเรื่อย ๆ ช่วงไฮซีซันตุลาคม 2562–มกราคม 2563 ผู้ประกอบการประเมินว่ามีนักท่องเที่ยวค้างคืนวันละ 2,000–3,000 คน เงินสะพัดราววันละ 1.5 ล้านบาท ที่ดินในโครงการเริ่มถูกซื้อขายเปลี่ยนมือ และโฮมสเตย์ ลานกางเต็นท์ และร้านกาแฟขยายจนเต็มสันเขา ลามไปถึงตำบลแม่แรมและโป่งแยง

การท่องเที่ยวที่เติบโตเร็วทำให้เกิดคำถามเรื่องการถางป่า ขยะ และสิ่งปลูกสร้างที่ไม่ได้รับอนุญาต เดือนมกราคม 2563 อธิบดีกรมป่าไม้ออกประกาศตามมาตรา 25 แห่ง พ.ร.บ.ป่าสงวนแห่งชาติ ให้หยุดก่อสร้างที่พักและรีสอร์ตในเขตป่าสงวน การสำรวจรอบแรกพบผู้ประกอบการ 53 รายใช้ที่ดินรวมราว 229 ไร่ ในจำนวนนี้ 38 รายมีสิทธิทำกิน 12 รายมีสิทธิแต่ทำเกินพื้นที่ และ 3 รายเปลี่ยนมือให้คนนอกโครงการจนถูกดำเนินคดี ต่อมาในเดือนสิงหาคม 2563 เจ้าหน้าที่รายงานว่ามีผู้ประกอบการรีสอร์ตและที่พัก 113 รายใช้ที่ดินไม่ตรงวัตถุประสงค์ของโครงการหลวง 30 รายถูกดำเนินการทางกฎหมายเข้มข้น และเริ่มรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างบางแห่ง

เดือนพฤศจิกายน 2563 ประธานผู้ตรวจการแผ่นดินลงพื้นที่ติดตามปัญหา สรุปว่าแปลงที่กลายเป็นรีสอร์ตและที่พักมีราว 113 แปลง ถูกดำเนินคดีแล้ว 31 ราย อีก 82 รายเป็นผู้ถือครองเดิมที่นำที่ดินไปทำธุรกิจ ซึ่งต้องพิสูจน์สิทธิด้วยภาพถ่ายทางอากาศปี 2545 และแนวสำรวจปี 2552 และควรกลับไปทำเกษตรบนที่สูงตามกรอบกฎหมาย ผู้ตรวจการฯ เสนอให้จังหวัด หน่วยงาน และชาวบ้านร่วมกันทำแผนแม่บทม่อนแจ่ม และตั้งวิสาหกิจชุมชนด้านเกษตรและท่องเที่ยวเชิงเกษตร ส่วนชาวบ้านที่ทำกินในแนวเขตเดิมและไม่ได้ขยายพื้นที่จะไม่ได้รับผลกระทบ

วันที่ 29 สิงหาคม 2565 ชาวม้งในม่อนแจ่มกว่า 500 คนรวมตัวปิดทางเข้าพื้นที่ หลังเจ้าหน้าที่ป่าไม้กว่า 100 นายเตรียมรื้อบ้านเรือนและโฮมสเตย์ที่อยู่ในพื้นที่ลุ่มน้ำชั้น 1 ขณะที่ชาวบ้านยืนยันว่าเป็นชุมชนดั้งเดิมที่อยู่มากว่าร้อยปี

สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงใหม่ตรวจที่พัก 122 แห่ง พบ 36 แห่งเปลี่ยนชื่อผู้ถือครอง มีลักษณะนอมินี หรือโอนให้นายทุน ถึงตอนนั้นดำเนินคดีและรื้อถอนไปแล้ว 10 ราย รื้อเอง 5 ราย และเจ้าหน้าที่รื้อให้ 5 ราย วันที่ 31 สิงหาคม 2565 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติมีหนังสือขอให้ผู้ว่าราชการจังหวัดชะลอการรื้อถอน วันที่ 4 กันยายน เจ้าหน้าที่พยายามรื้อถอนทั้งวันแต่ไม่สำเร็จเพราะชาวบ้านคัดค้าน และวันที่ 6 กันยายน ตัวแทนชาวบ้านเดินทางไปยื่นหนังสือถึงรัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติฯ ที่กรุงเทพฯ ชาวบ้านราว 3,800 คนถือครองที่ดินรวมราว 2,500 ไร่ เฉลี่ยไม่ถึงคนละไร่ ฝ่ายรัฐยืนยันว่าดอยม่อนแจ่มไม่ใช่ที่ดินเอกชน ซื้อขายเปลี่ยนมือไม่ได้ และจะดำเนินคดีเฉพาะผู้ไม่มีสิทธิ

ปัจจุบันวิสาหกิจชุมชนพยายามวางกติกาให้การท่องเที่ยวยั่งยืน ผู้มาเยือนช่วยได้ด้วยการพักกับผู้ประกอบการที่ถูกกฎหมายและเก็บขยะกลับลงดอย