วัดพระธาตุดอยสุเทพราชวรวิหาร.

เจดีย์ที่เห็นในปัจจุบันเป็นผลของการต่อเติมหลายสมัย ราว พ.ศ. 2081 พระเมืองเกษเกล้าโปรดให้พระมหาญาณมงคลโพธิ์จากเมืองลำพูนเสริมเจดีย์ให้ใหญ่และสูงกว่าเดิม และประดับดอกบัวทองคำที่ยอด ต่อมาจึงหุ้มองค์เจดีย์ด้วยแผ่นทองจังโก พระมหาญาณมงคลโพธิ์ยังสร้างวิหารทิศตะวันออกและตะวันตก ระเบียงคดรอบพระธาตุ และใน พ.ศ. 2090 ได้สร้างบันไดนาคทั้งสองข้างให้ผู้คนขึ้นไปสักการะได้สะดวก

บันไดนาคที่พระมหาญาณมงคลโพธิ์สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2090 · ภาพ: Dennis G. Jarvis

หลังเชียงใหม่ฟื้นตัวในสมัยพระเจ้ากาวิละ มีการยกฉัตรพระธาตุใหม่ใน พ.ศ. 2331 และสร้างวิหารทั้งสองทิศขึ้นใหม่ราว พ.ศ. 2348–2349 เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่รุ่นต่อมายังคงทำนุบำรุงวัดต่อเนื่อง เช่น พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ถวายระฆังใหญ่ (เดงหลวง) ราว พ.ศ. 2403 และพระเจ้าอินทวิชยานนท์สร้างพระวิหารขึ้นใหม่ใน พ.ศ. 2416 ทั้งยังใช้วัดนี้เป็นที่ตั้งตำแหน่งสังฆราชาทั้งเจ็ดของล้านนาใน พ.ศ. 2437

ตลอดหลายร้อยปี การขึ้นไปนมัสการต้องเดินเท้าบนทางป่าที่สูงชันนานหลายชั่วโมง ครูบาศรีวิชัยมาบูรณะวัดตั้งแต่ราว พ.ศ. 2463 และเมื่อ พ.ศ. 2475 ครูบาเถิ้มขึ้นไปเป็นเจ้าอาวาส ท่านต้องทำรางไม้ไผ่ต่อน้ำจากดอยปุยลงมาใช้ในวัด

ครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา ผู้นำการสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ · ภาพ: ไม่ทราบผู้ถ่าย (ภาพเก่า)

วันที่ 9 พฤศจิกายน 2477 เจ้าแก้วนวรัฐลงจอบแรกเริ่มสร้างถนนขึ้นดอย โดยครูบาศรีวิชัยทำหน้าที่ "นั่งหนัก" คือเป็นศูนย์รวมศรัทธาและรับเงินทำบุญ ส่วนครูบาเถิ้มดูแลงานจากฝั่งวัดลงมา มีผู้มาร่วมแรงรวมกว่าแสนคน บางวันมากถึงห้าพันคน ถนนใช้เวลาสร้างเพียงราวห้าเดือนเศษ และเปิดทดลองใช้วันที่ 30 เมษายน 2478 เดิมเรียกว่าถนนดอยสุเทพ ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นถนนศรีวิชัยเพื่อเป็นเกียรติแก่ท่าน และปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงหมายเลข 1004

อนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัยที่เชิงดอย ตั้งอยู่ ณ จุดลงจอบแรกเมื่อ พ.ศ. 2477 · ภาพ: Kimtuy

ในปีเดียวกันนั้น (พ.ศ. 2478) วัดได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ ระหว่าง พ.ศ. 2547–2553 วัดร่วมกับกรมศิลปากรบูรณะองค์พระธาตุและปรับภูมิทัศน์ครั้งใหญ่ ปัจจุบันวัดพระธาตุดอยสุเทพราชวรวิหารเป็นพระอารามหลวงชั้นโท

แม้จะมีถนนแล้ว การเดินขึ้นดอยก็ยังเป็นประเพณีของคนเชียงใหม่ ทุกคืนก่อนวันวิสาขบูชา ผู้คนนับหมื่นเดินขึ้นไปนมัสการพระธาตุและค้างคืนบนลานวัด และตั้งแต่ พ.ศ. 2507 ซึ่งเป็นปีแรกที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่เปิดสอน นักศึกษารุ่นแรก 291 คนได้เดินขึ้นดอยราว 14 กิโลเมตรไปสักการะพระธาตุ ตามดำริของ ศ.นพ.บุญสม มาร์ติน จนกลายเป็นประเพณี "รับน้องขึ้นดอย" ที่จัดทุกปีมาจนถึงปัจจุบัน

องค์พระบรมธาตุเจดีย์ทรงล้านนาหุ้มทองจังโกและฉัตรทอง · ภาพ: เทวประภาส มากคล้าย

ความผูกพันของคนเชียงใหม่กับดอยสุเทพเห็นได้ชัดจากเรื่องกระเช้าลอยฟ้า เมื่อมีการเสนอโครงการกระเช้าขึ้นดอยใน พ.ศ. 2512 และอีกครั้งใน พ.ศ. 2529 ทั้งสองครั้งถูกชาวเชียงใหม่คัดค้านอย่างหนักจนโครงการตกไป ด้วยเห็นว่าเป็นการลบหลู่พระธาตุและอาจเกิด "ขึด" หรือสิ่งอัปมงคลต่อบ้านเมือง อีกทั้งเสาและสายเคเบิลจะผ่าป่าในอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย เมื่อแนวคิดนี้ถูกหยิบขึ้นมาศึกษาอีกครั้งราว พ.ศ. 2557 ก็มีเสียงคัดค้านเช่นเดิม

องค์เจดีย์เป็นศิลปะล้านนา ตั้งบนฐานสี่เหลี่ยมยกสูง มีชั้นบัวซ้อนลดหลั่นรองรับองค์ระฆังสิบสองเหลี่ยม ยอดเป็นปล้องไฉนและปลี หุ้มทองจังโกทั้งองค์ และมีฉัตรทองประดับที่มุม ในทางความเชื่อ พระธาตุดอยสุเทพเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนเกิดปีมะแม ซึ่งเชื่อมโยงกับเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ที่เกิดปีมะแม